راهنماهای فرائض۲ دقیقه مطالعه

ذوی‌الارحام: عمه، خاله، دایی و فرزندان دختر کی ارث می‌برند؟

خویشاوندانی که نه صاحب سهم معین‌اند نه عصبه (ذوی‌الارحام): کی ارث می‌برند، نظر حنفی و حنبلی در برابر مالکی و شافعی، روش‌ها و یک مثال.

ذوی‌الارحام: عمه، خاله، دایی و فرزندان دختر کی ارث می‌برند؟
در این مقاله

۱ذوی‌الارحام چه کسانی‌اند؟

ذوی‌الارحام خویشاوندان نسبی‌ای هستند که نه از اصحاب فروض‌اند و نه عصبه (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/317⁩). مهم‌ترین آنها:

  • فرزندان دختر و فرزندان دخترِ پسر
  • فرزندان خواهر، دختران برادر و فرزندان خواهر و برادر مادری
  • عمه‌ها، خاله‌ها و دایی‌ها، و برادر مادری پدر
  • اجدادی که از طریق مادر پیوسته‌اند، مانند پدرِ مادر

فرزندان دختر از طریق یک زن پیوسته‌اند، عصبه نیستند و در قرآن سهم معینی ندارند؛ پس در این گروه‌اند (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦247⁩).

۲کی ارث می‌برند؟

  • حنفی و حنبلی: ذوی‌الارحام وقتی ارث می‌برند که جز همسر هیچ صاحب سهم معین و هیچ عصبه‌ای نباشد (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/317⁩).
  • امام مالک و امام شافعی: آنها وارث نیستند؛ در این حالت ترکه به بیت‌المال می‌رسد (الموطأ، شماره ⁦1889⁩؛ المغني، ⁦6/317⁩).

همسر مانع آنها نمی‌شود: همسر سهم معین خود را می‌برد و باقی به ذوی‌الارحام می‌رسد، چون در نظر کلاسیک رد به همسر نیست.

۳ترکه میان آنها چگونه تقسیم می‌شود؟

  • حنفی (اهل قرابت): نخست گروه، سپس درجه خویشاوندی، سپس قوت پیوند؛ فرزندان و نوادگان خود متوفی (مانند فرزندان دختر) بر گروه‌های دیگر مقدم‌اند (المبسوط).
  • حنبلی (اهل تنزیل): هر خویشاوند جای وارثی را می‌گیرد که از طریق او پیوسته است: فرزندان دختر جای دختر، فرزندان خواهر جای خواهر، خاله‌ها و دایی‌ها جای مادر، عمه جای پدر (كشاف القناع).

مثال: مردی درگذشته و تنها پسرِ دختر و دخترِ خواهرش از او مانده‌اند. ترکه خالص: 1,000,000.

  • حنفی: پسرِ دختر از نوادگان متوفی است و مقدم است؛ همه 1,000,000 را می‌برد.
  • حنبلی: پسرِ دختر جای دختر (۱/۲) و دخترِ خواهر جای خواهر تنی (که در کنار دختر باقی را می‌برد) را می‌گیرد؛ هر کدام 500,000 می‌برند.
  • مالکی و شافعی (نظر کلاسیک): هیچ‌کدام ارث نمی‌برند؛ ترکه به بیت‌المال می‌رسد.

همراه همسر: اگر همسر، یک خاله و یک عمه بمانند، همسر ۱/۴ می‌برد؛ در محاسبه حنفی و حنبلی باقی به نسبت ۲ به ۱ میان عمه و خاله تقسیم می‌شود. با ترکه خالص 1,200,000: همسر 300,000، عمه 600,000 و خاله 300,000.

همین خانواده را در ماشین‌حساب رایگان فرائض وارد کنید تا نتیجه را در هر یک از چهار مذهب همراه با کسرها و دلیل ببینید. نتیجه جنبه آگاهی‌بخشی دارد؛ در مسائل پیچیده با کارشناس فرائض مشورت کنید.

پرسش‌های رایج

آیا فرزندان دختر از پدربزرگ یا مادربزرگ خود ارث می‌برند؟

در فرائض فرزندان دختر از ذوی‌الارحام‌اند؛ اگر متوفی صاحب سهم معین یا عصبه‌ای داشته باشد چیزی نمی‌برند. اگر هیچ‌کدام نباشد، در مذهب حنفی و حنبلی ارث می‌برند (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/317⁩).

آیا ذوی‌الارحام در کنار همسر ارث می‌برند؟

در مذهب حنفی و حنبلی، بله: همسر سهم معین خود را می‌برد و باقی به آنها می‌رسد.

آیا Faraid.AI ذوی‌الارحام را حساب می‌کند؟

بله. در محاسبه حنفی روش قرابت و در محاسبه حنبلی روش تنزیل را اجرا می‌کند و نتیجه کلاسیک مالکی و شافعی را جداگانه نشان می‌دهد.

منابع

  1. مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره ⁦1889⁩.
  2. القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص ⁦245⁩، ⁦247⁩.
  3. ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — ⁦6/317⁩.
  4. البهوتي (ت 1051هـ). كشاف القناع عن متن الإقناع (إحالة إلى الكتاب دون جزء أو صفحة).
  5. السرخسي، شمس الأئمة محمد بن أحمد. المبسوط (إحالة إلى الكتاب دون جزء أو صفحة).

ارجاعات فقهی به چاپ‌های ذکرشده از کتاب‌های کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شده‌اند که این کتاب‌ها آن‌ها را روایت کرده‌اند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.

این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.