
در این مقاله
۱دو گروه وارث: اصحاب فروض و عصبه
در فرائض، وارثان به دو گروه اصلی تقسیم میشوند. اصحاب فروض وارثانیاند که سهم معین دارند: همسران، مادر، پدر، دختر، دختر پسر، خواهران، خواهر و برادر مادری، جد و جده. بیشتر این سهمها بهصراحت در قرآن آمده است (النساء: 11؛ النساء: 12؛ النساء: 176)؛ سهم یک ششم جده با سنت، و جانشینی جد به جای پدر با اجماع صحابه ثابت است (الاختيار، 5/90؛ المغني، 6/305-306). عصبه خویشاوندان پدریاند که باقیمانده پس از سهمهای معین را میبرند: پسر، پسرِ پسر، پدر، جد، برادر و پسرانش، عمو و پسرانش (مختصر القدوري، ص 245-246). دختران و خواهران نیز همراه برادرانشان عصبه میشوند؛ خواهران پدر و مادری یا پدری همراه دختران میت باقیمانده را میبرند (المغني، 6/269).
اگر جز همسران هیچ صاحبفرض و عصبهای نباشد، نوبت به ذویالارحام (عمه، خاله، دایی، فرزندان دختر یا خواهر و…) میرسد؛ در اینجا مذاهب رویکرد متفاوتی دارند (مختصر القدوري، ص 247؛ المغني، 6/317).
۲سهمهای پایه در یک نگاه
در ادامه، «فرزند» شامل فرزندان پسر نیز میشود (مختصر القدوري، ص 245).
- شوهر: با فرزند ۱/۴، وگرنه ۱/۲
- همسر: با فرزند ۱/۸، وگرنه ۱/۴؛ چند همسر بهطور مساوی شریکاند
- دختر: یک دختر ۱/۲ · دو یا بیشتر ۲/۳ · با پسر عصبه (سهم پسر دو برابر دختر)
- دختر پسر: در نبود پسر و دختر مانند دختر؛ با یک دختر ۱/۶؛ با دو دختر محروم، مگر آنکه پسرِ پسرِ همدرجهاش او را عصبه کند
- مادر: با فرزند یا ۲+ خواهر و برادر ۱/۶، وگرنه ۱/۳؛ اگر فقط همسر و پدر و مادر بمانند، یک سوم باقیمانده (عمریّتان)
- پدر: با پسر ۱/۶ · با دختران تنها ۱/۶ و باقی · بدون فرزند عصبه
- جد: در نبود پدر جانشین اوست؛ همراه خواهر و برادر، مذاهب اختلاف دارند
- جده: ۱/۶ (جدههای همدرجه شریکاند)؛ با وجود مادر هیچ جدهای ارث نمیبرد، و جده پدری با وجود پدر ارث نمیبرد — مذهب حنبلی جده پدری را همراه پدر نیز وارث میداند (الموطأ، شماره 1874؛ المغني، 6/303)
- خواهر پدر و مادری: در نبود فرزند و پدر (و نزد حنفیه جد): یکی ۱/۲، دو یا بیشتر ۲/۳؛ با برادرش عصبه (۲:۱)؛ همراه دختر میت باقیمانده را میبرد
- خواهر و برادر مادری: یکی ۱/۶، دو یا بیشتر روی هم ۱/۳ (زن و مرد برابر!)؛ با وجود فرزند، پدر یا جد محروم
(مختصر القدوري، ص 245-247؛ المغني، 6/277-279؛ المغني، 6/269.) برای خانواده خود مستقیماً از ماشینحساب استفاده کنید.
۳حجب: محرومیت به سبب خویشاوند نزدیکتر
وارث نزدیکتر، وارث دورتر را بهطور جزئی یا کامل محروم میکند؛ این را حجب مینامند. رایجترین موارد (مختصر القدوري، ص 245-246؛ المغني، 6/267-268):
- پسر ← همه خواهر و برادرها و فرزندان پسر را محروم میکند.
- پدر ← جد و همه خواهر و برادرها، از جمله مادری، را محروم میکند.
- دو خواهر و برادر یا بیشتر ← سهم مادر را از ۱/۳ به ۱/۶ کاهش میدهند، حتی اگر خودشان به سبب پدر ارث نبرند (الاختيار، 5/95؛ المغني، 6/304).
- برادر پدر و مادری ← خواهر و برادرهای پدری را محروم میکند.
پدر، مادر، پسر، دختر و همسران هرگز بهطور کامل محروم نمیشوند؛ فقط سهمشان ممکن است کاهش یابد (الاختيار، 5/94). این حکم درباره حجب خویشاوندی است؛ موانع جداگانهای مانند قتل یا اختلاف دین نیز باید بررسی شوند. اگر قواعد حجب نادیده گرفته شود، کل جدول نادرست میشود؛ بنابراین محاسبه باید با ساختار کامل خانواده انجام شود.
۴موانع ارث
موانع کلاسیک عبارتاند از بردگی، قتل و اختلاف دین (مختصر القدوري، ص 245-246). درباره قتل مذاهب اختلاف دارند: نزد حنفیه، شافعیه و حنابله قاتلِ خطایی نیز مانند قاتل عمدی ارث نمیبرد (الاختيار، 5/116؛ المغني، 6/364-365). مذهب حنفی این را به قتل مستقیم و ناحق مشروط میکند؛ قتلی که کودک یا دیوانه مرتکب شود مانع نیست (الاختيار، 5/116). در مذهب مالکی قاتلِ خطایی از دیه چیزی نمیبرد، ولی از بقیه ترکه ارث میبرد (الموطأ، شماره 3232). با اختلاف دین مسلمان و غیرمسلمان از یکدیگر ارث نمیبرند (مختصر القدوري، ص 246؛ الموطأ، شماره 1897). کسی که از ارث محروم است سهم دیگران را نیز کم نمیکند (الاختيار، 5/95).
فرزندخوانده در فرائض وارث نیست (الأحزاب: 4؛ الأحزاب: 5)، اما میتوان در حد یک سوم برای او وصیت کرد (المغني، 6/137).
نسبت ۲:۱ میان مرد و زن زمانی است که عصبههای مرد و زنِ همدرجه با هم ارث ببرند: پسر و دختر، پسرِ پسر و دخترِ پسر، برادر و خواهر پدر و مادری یا پدری (النساء: 11؛ النساء: 176؛ مختصر القدوري، ص 246). خواهر و برادر مادری بهطور مساوی سهم میبرند (النساء: 12).
پرسشهای رایج
آیا در اسلام زن همیشه نصف مرد ارث میبرد؟
آیا فرزندخوانده ارث میبرد؟
آیا نوهها ارث میبرند؟
منابع
- قرآن کریم — النساء: 11، 12، 176; الأحزاب: 4، 5.
- مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره 1874، 1897، 3232.
- القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص 245، 245-246، 245-247، 246، 247.
- ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — 6/137، 6/267، 6/267-268، 6/269، 6/277-279، 6/303، 6/304، 6/305-306، 6/317، 6/364-365.
- الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — 5/90، 5/94، 5/95، 5/116.
ارجاعات فقهی به چاپهای ذکرشده از کتابهای کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شدهاند که این کتابها آنها را روایت کردهاند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.
این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.


