جدول سهام۷ دقیقه مطالعه

جدول سهم‌الارث وارثان در فقه اهل سنت: سهم‌ها، شرایط و حجب

جدول فرائض: سهم شوهر، همسر، مادر، پدر، جد، جده، دختر، دختر پسر و خواهر و برادر، شرط هر سهم، اینکه چه کسی چه کسی را محروم می‌کند و اختلاف مذاهب.

جدول سهم‌الارث وارثان در فقه اهل سنت: سهم‌ها، شرایط و حجب
در این مقاله

۱پیش از استفاده از جدول

آیات ارث قرآن شش سهم معین را بیان می‌کنند: ۱/۲، ۱/۴، ۱/۸، ۲/۳، ۱/۳ و ۱/۶ (النساء: 11؛ النساء: 12؛ النساء: 176؛ مختصر القدوري، ص ⁦245⁩). وارثانی که حق دریافت این سهم‌ها را دارند اصحاب فروض نامیده می‌شوند. باقی‌مانده پس از سهم‌های ثابت، طبق ترتیب زیر به عصبه‌ای می‌رسد که استحقاق دارد؛ در برخی حالت‌ها دختران یا خواهران نیز همراه خویشاوندان مردِ مشخصی عصبه می‌شوند (مختصر القدوري، ص ⁦245-246⁩؛ المغني، ⁦6/269⁩). نوه از طریق پسر فقط در جایی فرزند به شمار می‌آید که حکم مربوط آن را بپذیرد و وارث نزدیک‌تری او را محروم نکند. فرزندان دختر در گروه ذوی‌الارحام قرار می‌گیرند؛ ارث‌بردن آنان مسئله‌ای جداگانه است و احکام مذاهب درباره آن تفاوت دارد (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/317⁩).

این جدول به‌تنهایی نتیجه نهایی را مشخص نمی‌کند؛ همه وارثان زنده باید با هم در نظر گرفته شوند. محاسبه بر پایه ترکه خالص، پس از هزینه‌های تجهیز، بدهی‌ها و وصیت معتبر انجام می‌شود (الاختيار، ⁦5/85⁩). اگر فروض از ترکه بیشتر شود، عَول سهم‌ها را به نسبت کاهش می‌دهد (مختصر القدوري، ص ⁦248⁩). باقی‌مانده معمولاً به عصبه مستحق می‌رسد. اگر هیچ عصبه‌ای آن را نگیرد، حکم باقی‌مانده در مذاهب متفاوت است و مسئله ردّ را نیز دربرمی‌گیرد (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩؛ المغني، ⁦6/296⁩). برای نمونه‌های حل‌شده مثال‌های حل‌شده محاسبه، برای روش محاسبه راهنمای محاسبه گام‌به‌گام و برای احکام ردّ در مذاهب راهنمای چهار مذهب را ببینید.

۲جدول سهم اصحاب فروض

وارثسهمشرطمحروم‌کننده
شوهر۱/۲ · ۱/۴بی فرزند ۱/۲، با فرزند ۱/۴هیچ‌کس
همسر (زن)۱/۴ · ۱/۸بی فرزند ۱/۴، با فرزند ۱/۸؛ چند همسر به‌طور مساوی شریک‌اندهیچ‌کس
مادر۱/۳ · ۱/۶ · یک سوم باقی‌ماندهبا فرزند یا دو خواهر و برادر یا بیشتر ۱/۶، وگرنه ۱/۳؛ اگر فقط همسر و پدر و مادر بمانند، یک سوم باقی‌مانده پس از سهم همسر (عمریّتان)هیچ‌کس
پدر۱/۶ · ۱/۶ و باقی · عصبهبا پسر یا پسرِ پسر ۱/۶؛ تنها با دختر یا دختر پسر ۱/۶ و باقی؛ بی فرزند عصبههیچ‌کس
جد (پدرِ پدر)سهم‌های پدردر نبود پدر جانشین اوست؛ همراه خواهر و برادر و در برخی مسائل خاص با پدر فرق داردپدر
جده۱/۶چند جده هم‌درجه در ۱/۶ شریک‌اندمادر همه جده‌ها را محروم می‌کند؛ پدر جده پدری را (جز نزد حنابله)
دختر۱/۲ · ۲/۳ · عصبهیکی ۱/۲، دو یا بیشتر ۲/۳؛ با پسر عصبه (پسر دو سهم، دختر یک سهم)هیچ‌کس
دختر پسر۱/۲ · ۲/۳ · ۱/۶ · عصبهدر نبود دختر مانند دختر؛ با یک دختر ۱/۶؛ با پسرِ پسرِ کنار خود عصبهپسر؛ دو دختر (مگر آنکه پسرِ پسری او را عصبه کند)
خواهر پدر و مادری۱/۲ · ۲/۳ · عصبهدر نبود فرزند و پدر: یکی ۱/۲، دو یا بیشتر ۲/۳؛ با برادر پدر و مادری عصبه (۲:۱)؛ همراه دختر میت باقی‌مانده را می‌بردپسر، پسرِ پسر، پدر (جد: اختلاف مذاهب)
خواهر پدری۱/۲ · ۲/۳ · ۱/۶ · عصبهدر نبود خواهر پدر و مادری مانند او؛ با یک خواهر پدر و مادری ۱/۶؛ با برادر پدری عصبه (۲:۱)محروم‌کنندگان خواهر پدر و مادری؛ برادر پدر و مادری؛ دو خواهر پدر و مادری (مگر آنکه برادر پدری همراهش باشد)؛ خواهر پدر و مادری که همراه دختر عصبه شده است
خواهر یا برادر مادری۱/۶ · ۱/۳یکی ۱/۶؛ دو یا بیشتر در ۱/۳ به‌طور مساوی شریک‌اند، زن و مرد یکسانفرزند، فرزندِ پسر، پدر، جد

منابع: همسران النساء: 12، المغني، ⁦6/277⁩؛ مادر و پدر النساء: 11، مختصر القدوري، ص ⁦245⁩، مختصر القدوري، ص ⁦246⁩، المغني، ⁦6/277⁩، المغني، ⁦6/279⁩؛ جد و جده المغني، ⁦6/277⁩، المغني، ⁦6/278⁩، الاختيار، ⁦5/90⁩، الاختيار، ⁦5/96⁩؛ دختر و دختر پسر النساء: 11، مختصر القدوري، ص ⁦245⁩، المغني، ⁦6/270⁩، المغني، ⁦6/273⁩؛ خواهران النساء: 176، المغني، ⁦6/269⁩، المغني، ⁦6/274⁩، الاختيار، ⁦5/94⁩، الاختيار، ⁦5/95⁩؛ خواهر و برادر مادری النساء: 12، مختصر القدوري، ص ⁦245⁩، الاختيار، ⁦5/95⁩.

پدر، مادر، پسر، دختر، شوهر و همسر هرگز به‌طور کامل محروم نمی‌شوند؛ تنها سهمشان ممکن است کاهش یابد (الاختيار، ⁦5/94⁩). مذاهب هم‌نظرند که فرزند، فرزندِ پسر، پدر و جد، خواهر و برادر مادری را محروم می‌کنند (الاختيار، ⁦5/95⁩).

۳دو ردیف مورد اختلاف مذاهب: جد و جده

جد همراه خواهر و برادر. در اینکه جد پسران برادر و خواهر و برادر مادری را محروم می‌کند اختلافی نیست؛ اما همراه خواهر و برادر پدر و مادری یا پدری آرا مختلف است (المغني، ⁦6/306⁩):

  • ابوحنیفه: جد مانند پدر است و خواهر و برادرها را محروم می‌کند؛ این رأی ابوبکر صدیق است (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/306⁩؛ المغني، ⁦6/307⁩).
  • امام ابویوسف و امام محمد، و مذاهب مالکی، شافعی و حنبلی: به پیروی از زید بن ثابت، جد با خواهر و برادرها مقاسمه می‌کند؛ اگر سهمش از حدهای معینی کمتر شود، گزینه سودمندتر به او داده می‌شود (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ الموطأ، شماره ⁦1868⁩؛ المغني، ⁦6/309⁩).

جده پدری و پدر. با وجود مادر هیچ جده‌ای ارث نمی‌برد. با وجود پدر، جده پدری نزد حنفیه، مالکیه و شافعیه ارث نمی‌برد؛ نزد حنابله همراه پدر ۱/۶ می‌برد (الاختيار، ⁦5/96⁩؛ الموطأ، شماره ⁦1874⁩؛ المغني، ⁦6/303⁩).

این دو اختلاف و موضوع‌های دیگری چون مشرّکه، رد و ذوی‌الارحام در فرائض در چهار مذهب اهل سنت به تفصیل آمده است.

۴جدول حجب: چه کسی چه کسی را محروم می‌کند؟

وارث نزدیک‌تر می‌تواند وارث دورتر را به‌کلی محروم کند (حجب حرمان) یا تنها سهمش را کم کند (حجب نقصان) (الاختيار، ⁦5/94⁩).

محروم‌کنندهکاملاً محروم
پسرفرزندان پسر، همه خواهر و برادرها، برادرزادگان، عموها و پسرانشان
پسرِ پسرنوادگان پایین‌تر، همه خواهر و برادرها و همه عصبه‌های پس از او
پدرجد، همه خواهر و برادرها (از جمله مادری)، جده پدری (نزد حنابله محروم نمی‌شود)
مادرهمه جده‌ها
دختر یا دختر پسرخواهر و برادر مادری
جدخواهر و برادر مادری و برادرزادگان؛ نزد ابوحنیفه خواهر و برادر پدر و مادری و پدری نیز
دو دختر یا بیشتردختران پسر (مگر آنکه پسرِ پسری آنان را عصبه کند)
برادر پدر و مادریخواهر و برادر پدری، برادرزادگان، عموها
دو خواهر پدر و مادری یا بیشترخواهران پدری (مگر آنکه برادر پدری همراهشان باشد)

منابع: مختصر القدوري، ص ⁦245⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦246⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ الاختيار، ⁦5/94⁩؛ الاختيار، ⁦5/95⁩؛ الاختيار، ⁦5/96⁩؛ المغني، ⁦6/278⁩؛ المغني، ⁦6/303⁩؛ المغني، ⁦6/306⁩.

کاهنده‌های سهم (حجب نقصان): فرزند سهم شوهر را از ۱/۲ به ۱/۴، سهم همسر را از ۱/۴ به ۱/۸ و سهم مادر را از ۱/۳ به ۱/۶ می‌رساند؛ دو خواهر و برادر یا بیشتر نیز مادر را به ۱/۶ می‌رسانند (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦246⁩). حتی خواهر و برادرهایی که به سبب پدر محروم‌اند این اثر را دارند؛ در مقابل، کسی که به سبب قتل یا اختلاف دین ممنوع از ارث است سهم هیچ‌کس را کم نمی‌کند (الاختيار، ⁦5/95⁩).

۵ترتیب عصبه

آنچه پس از سهم‌های معین بماند، به ترتیب زیر به نزدیک‌ترین عصبه می‌رسد؛ تا کسی در مرتبه پیشین هست، مرتبه بعدی ارث نمی‌برد (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦246⁩؛ المغني، ⁦6/278⁩):

  1. پسر، سپس پسرِ پسر (رو به پایین)
  2. پدر، سپس جد (رو به بالا)
  3. برادر پدر و مادری، سپس برادر پدری
  4. پسرِ برادر پدر و مادری، سپس پسرِ برادر پدری (رو به پایین)
  5. عموی پدر و مادری، سپس عموی پدری؛ سپس پسرانشان
  6. عموهای پدر و پسرانشان، سپس عموهای جد و پسرانشان

میان خویشاوندان هم‌درجه، پدر و مادری بر پدری مقدم است؛ اگر درجه متفاوت باشد، نزدیک‌تر مقدم است (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩؛ المغني، ⁦6/278⁩). پسران، پسرانِ پسر و برادران همراه خواهرانشان عصبه می‌شوند و مرد دو سهم و زن یک سهم می‌برد؛ در دیگر عصبه‌ها، مانند عموها و پسرانشان، تنها مردان ارث می‌برند (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩). هرگاه جد و خواهر و برادرها با هم ارث ببرند، اختلاف مذاهبی که در بالا آمد جاری است.

جدول سهم‌ها را یکی‌یکی نشان می‌دهد؛ وقتی چند وارث هست، نتیجه درست تنها با محاسبه همه آن‌ها با هم به دست می‌آید. خانواده خود را در ماشین‌حساب رایگان فرائض وارد کنید: نتیجه بر اساس چهار مذهب، با دلیل هر حجب و جدول کسرها نمایش داده می‌شود. درباره موانع ارث، سهم وارثان در اسلام: چه کسی چقدر می‌برد؟ را ببینید.

پرسش‌های رایج

فرائض چند سهم معین دارد؟

شش سهم: ۱/۲، ۱/۴، ۱/۸، ۲/۳، ۱/۳ و ۱/۶ (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩). وارثانی که آن‌ها را می‌برند اصحاب فروض‌اند و باقی‌مانده به عصبه می‌رسد.

کدام خویشاوندان نزدیک با حجب به‌طور کامل محروم نمی‌شوند؟

اگر مانع ارث وجود نداشته باشد، پدر، مادر، پسر، دختر و همسران به‌سبب وارث نزدیک‌تر به‌طور کامل محروم نمی‌شوند، هرچند ممکن است سهمشان کم شود (الاختيار، ⁦5/94⁩). این حکم درباره حجب خویشاوندی است؛ موانع جداگانه‌ای مانند قتل یا اختلاف دین نیز باید بررسی شوند.

چرا سهم زن و مرد در خواهر و برادر مادری برابر است؟

قرآن دو خواهر و برادر مادری یا بیشتر را در یک سوم شریک می‌کند و میان زن و مرد فرقی نمی‌گذارد (النساء: 12؛ مختصر القدوري، ص ⁦245⁩). نسبت ۲:۱ تنها وقتی است که عصبه‌های مرد و زن هم‌درجه با هم ارث ببرند (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩).

آیا جدول سهم‌ها برای محاسبه ترکه کافی است؟

جدول به‌تنهایی کافی نیست؛ همه وارثان زنده باید با هم در نظر گرفته شوند. اگر فروض از ترکه خالص بیشتر شود، عَول سهم‌ها را به نسبت کاهش می‌دهد و باقی‌مانده معمولاً به عصبه مستحق می‌رسد. اگر هیچ عصبه‌ای باقی‌مانده را نگیرد، حکم آن میان مذاهب متفاوت است و ردّ را نیز دربرمی‌گیرد. مثال‌های حل‌شده را ببینید یا از ماشین‌حساب استفاده کنید.

سهم ارث همسر چقدر است؟

اگر شوهرِ درگذشته فرزندی نداشته باشد، سهم همسر ۱/۴ است و اگر فرزندی داشته باشد ۱/۸. اگر چند همسر باشند، این سهم را به‌طور مساوی تقسیم می‌کنند (النساء: 12؛ المغني، ⁦6/277⁩). سهم از ترکه خالص محاسبه می‌شود (الاختيار، ⁦5/85⁩).

منابع

  1. قرآن کریم — النساء: 11، 12، 176.
  2. مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره ⁦1868⁩، ⁦1874⁩.
  3. القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص ⁦245⁩، ⁦245-246⁩، ⁦246⁩، ⁦247⁩، ⁦248⁩.
  4. ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — ⁦6/269⁩، ⁦6/270⁩، ⁦6/273⁩، ⁦6/274⁩، ⁦6/277⁩، ⁦6/278⁩، ⁦6/279⁩، ⁦6/296⁩، ⁦6/303⁩، ⁦6/306⁩، ⁦6/307⁩، ⁦6/309⁩، ⁦6/317⁩.
  5. الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — ⁦5/85⁩، ⁦5/90⁩، ⁦5/94⁩، ⁦5/95⁩، ⁦5/96⁩.

ارجاعات فقهی به چاپ‌های ذکرشده از کتاب‌های کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شده‌اند که این کتاب‌ها آن‌ها را روایت کرده‌اند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.

این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.