
در این مقاله
۱اتفاق در اصول، اجتهاد در جزئیات
از آنجا که سهم همسران، فرزندان و پدر و مادر در قرآن بهروشنی تعیین شده است، این سهمها در چهار مذهب اهل سنت یکساناند. اختلاف در مسائلی است که نص صریحی ندارند و صحابه نیز درباره آنها نظرهای گوناگون داشتند؛ برای نمونه، علت اختلاف در مسئله جد همراه خواهر و برادر نبودِ آیه یا حدیث در این باره است (رد المحتار، 6/781). این مسائل در هر خانوادهای پیش نمیآید، اما هرجا پیش آید، نتیجه میتواند بهطور چشمگیری تغییر کند.
۲جد همراه خواهر و برادر
اگر پدر زنده نباشد و جد همراه خواهر و برادر پدر و مادری یا پدری ارث ببرد، دو نظر وجود دارد:
- امام ابوحنیفه: جد مانند پدر است و خواهر و برادرها را محروم میکند؛ این نظر ابوبکر صدیق است (مختصر القدوري، ص 247؛ المغني، 6/306). در مذهب حنفی فتوا غالباً بر همین نظر است، و سرخسی نقل میکند که فتوا بر قول صاحبین داده شده است (رد المحتار، 6/781).
- صاحبین (امام ابویوسف و امام محمد) و مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی: بنا بر نظر زید بن ثابت، جد با خواهر و برادرها شریک میشود. اگر صاحبفرض دیگری نباشد، بهترینِ مقاسمه (تقسیم با خواهر و برادرها) و یک سوم کل ترکه را میبرد؛ و اگر صاحبفرض باشد، بهترینِ مقاسمه، یک سوم باقیمانده و یک ششم کل ترکه را (الموطأ، شماره 1868؛ المغني، 6/309؛ رد المحتار، 6/781).
یک خانواده ممکن است بر اساس این دو نظر جدولی کاملاً متفاوت داشته باشد.
۳مسئله مشرّکه (حماریه)
هرگاه وارثان شوهر، مادر (یا جده)، دو یا چند خواهر و برادر مادری و یک برادر پدر و مادری باشند، سهمهای ۱/۲ + ۱/۶ + ۱/۳ کل ترکه را فرامیگیرد و برای برادر پدر و مادری چیزی نمیماند. مذاهب شافعی و مالکی، با استناد به روایاتی از عمر، عثمان و زید بن ثابت، خواهر و برادر پدر و مادری را در یک سوم خواهر و برادر مادری شریک میکنند (الأم، 4/91-92؛ الموطأ، شماره 1859). مذاهب حنفی و حنبلی شریک نمیکنند؛ برادر پدر و مادری محروم میماند (مختصر القدوري، ص 246؛ المغني، 6/279-280).
۴رد و ذویالارحام
اگر پس از سهمهای معین چیزی بماند و عصبهای نباشد، در مذاهب حنفی و حنبلی باقیمانده به نسبت سهمها به اصحاب فروض جز همسران بازگردانده میشود (رد) (مختصر القدوري، ص 246؛ المغني، 6/296). امام مالک و امام شافعی، به پیروی از زید بن ثابت، باقیمانده را به بیتالمال میدهند (المغني، 6/296). عالمان متأخر شافعی در صورت نابسامانی بیتالمال به رد فتوا دادهاند، و برخی از مالکیان متأخر نیز به همین نظر گرایش یافتهاند (كشاف القناع، 4/433, 437).
اگر جز همسران هیچ صاحبفرض و عصبهای نباشد، ذویالارحام (عمه، دایی، خاله…) نزد حنفیه و حنابله ارث میبرند (مختصر القدوري، ص 247؛ المغني، 6/317)؛ امام مالک و امام شافعی آنان را وارث نمیدانند (الموطأ، شماره 1889؛ المغني، 6/317).
Faraid.AI هر مسئله را جداگانه بر اساس هر چهار مذهب محاسبه میکند و موضع اختلاف را با نام فقهیاش نشان میدهد — آن را در ماشینحساب بیازمایید.
پرسشهای رایج
بر اساس کدام مذهب محاسبه کنم؟
آیا اختلاف مذاهب بر هر خانوادهای اثر دارد؟
منابع
- مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره 1859، 1868، 1889.
- الشافعي، محمد بن إدريس (ت 204هـ). الأم. ط2. بيروت: دار الفكر، 1403هـ/1983م — 4/91-92.
- القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص 246، 247.
- ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — 6/279-280، 6/296، 6/306، 6/309، 6/317.
- البهوتي، منصور بن يونس (ت 1051هـ). كشاف القناع عن متن الإقناع. بيروت: دار الكتب العلمية، د.ت. — 4/433, 437.
- ابن عابدين، محمد أمين (ت 1252هـ). رد المحتار على الدر المختار. بيروت: دار الفكر، 1421هـ/2000م — 6/781.
ارجاعات فقهی به چاپهای ذکرشده از کتابهای کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شدهاند که این کتابها آنها را روایت کردهاند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.
این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.


