Pay tablosu6 dk okuma

Feraiz Hesaplama Tablosu: Mirasçıların Payları ve Şartları

Feraiz hesaplama tablosu: eş, anne, baba, dede, nine, kız, oğlun kızı ve kardeşlerin payları; her payın şartı, kimin düşürdüğü ve mezhep farkları.

Feraiz Hesaplama Tablosu: Mirasçıların Payları ve Şartları
Bu yazıda

1Tabloyu kullanmadan önce

Kur'an'daki miras ayetlerinde bildirilen sabit paylar altıdır: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3 ve 1/6 (Nisâ 4/11; Nisâ 4/12; Nisâ 4/176; Kudûrî, s. 245). Bu payları almaya hak kazanan mirasçılara ashâb-ı ferâiz denir. Farz paylardan sonra kalan, aşağıdaki sıraya göre hak sahibi olan asabeye (artığı alan mirasçılara) verilir; bazı durumlarda kızlar ve kız kardeşler de erkek kardeşleriyle birlikte asabe olur (Kudûrî, s. 245-246; el-Muğnî, 6/269). Tabloda “oğlun çocuğu”, ilgili kural izin verdiğinde ve daha yakın bir mirasçı onu düşürmediğinde hesaba katılır. Kızın çocukları zevi'l-erham sınıfındadır; onların mirasçılığı ayrıca ve mezhep hükümlerine göre değerlendirilir (Kudûrî, s. 245; Kudûrî, s. 247; el-Muğnî, 6/317).

Tablo tek başına nihai sonucu göstermez; hayatta olan bütün mirasçılar birlikte değerlendirilir. Hesap, cenaze giderleri, borçlar ve geçerli vasiyet çıkarıldıktan sonra kalan net tereke üzerinden yapılır (el-İhtiyâr, 5/85). Farz paylar toplamı terekeyi aşarsa avl, payları orantılı olarak azaltır (Kudûrî, s. 248). Paylardan artan olursa önce hak sahibi asabeye gider. Asabe artanı almıyorsa, kalanın kime verileceğine ilişkin hükümler mezheplere göre değişir; redd hükümleri de bu kapsamdadır (Kudûrî, s. 246; el-Muğnî, 6/296). Çözümlü hesaplar için çözümlü hesap örnekleri, adım adım yöntem için adım adım hesaplama rehberi; reddin mezheplere göre hükümleri için dört mezhepte feraiz.

2Ashâb-ı ferâiz pay tablosu

MirasçıPayŞartKim düşürür?
Koca1/2 · 1/4Çocuk yoksa 1/2, varsa 1/4Hiç kimse
Kadın eş (zevce)1/4 · 1/8Çocuk yoksa 1/4, varsa 1/8; birden çok eş bu payı eşit bölüşürHiç kimse
Anne1/3 · 1/6 · kalanın 1/3'üÇocuk veya iki ve daha fazla kardeş varsa 1/6, yoksa 1/3; geride yalnız eş ve anne-baba varsa eşin payından kalanın 1/3'ü (Ömereyn)Hiç kimse
Baba1/6 · 1/6 + artan · asabeOğul veya oğlun oğlu varsa 1/6; yalnız kız veya oğlun kızı varsa 1/6 + artan; çocuk yoksa asabeHiç kimse
Dede (babanın babası)Babanın paylarıBaba yoksa babanın yerini alır; kardeşlerle birlikteyken ve bazı özel meselelerde babadan ayrılırBaba
Nine1/6Aynı derecedeki birden çok nine 1/6'yı bölüşürAnne bütün nineleri; baba, baba tarafı nineyi düşürür (Hanbelî hariç)
Kız1/2 · 2/3 · asabeTek kız 1/2, iki ve fazlası 2/3; oğulla birlikte asabe (oğul iki, kız bir hisse)Hiç kimse
Oğlun kızı1/2 · 2/3 · 1/6 · asabeKız yoksa kız gibi; tek kızla birlikte 1/6; yanındaki oğul oğluyla asabeOğul; iki kız (yanında onu asabe yapan oğul oğlu yoksa)
Öz kız kardeş1/2 · 2/3 · asabeÇocuk ve baba yoksa tek 1/2, iki ve fazlası 2/3; öz erkek kardeşle asabe (2:1); ölenin kızıyla birlikte artanı alırOğul, oğlun oğlu, baba (dede: mezhep farkı)
Baba-bir kız kardeş1/2 · 2/3 · 1/6 · asabeÖz kız kardeş yoksa onun gibi; tek öz kız kardeşle birlikte 1/6; baba-bir erkek kardeşle asabe (2:1)Öz kız kardeşi düşürenler; öz erkek kardeş; iki öz kız kardeş (yanında baba-bir erkek kardeş yoksa); kızla birlikte asabe olmuş öz kız kardeş
Anne-bir kardeş1/6 · 1/3Tek ise 1/6; iki ve fazlası 1/3'ü kadın-erkek eşit bölüşürÇocuk, oğlun çocuğu, baba, dede

Dayanaklar: eşler Nisâ 4/12, el-Muğnî, 6/277; anne ve baba Nisâ 4/11, Kudûrî, s. 245, Kudûrî, s. 246, el-Muğnî, 6/277, el-Muğnî, 6/279; dede ve nine el-Muğnî, 6/277, el-Muğnî, 6/278, el-İhtiyâr, 5/90, el-İhtiyâr, 5/96; kız ve oğlun kızı Nisâ 4/11, Kudûrî, s. 245, el-Muğnî, 6/270, el-Muğnî, 6/273; kız kardeşler Nisâ 4/176, el-Muğnî, 6/269, el-Muğnî, 6/274, el-İhtiyâr, 5/94, el-İhtiyâr, 5/95; anne-bir kardeşler Nisâ 4/12, Kudûrî, s. 245, el-İhtiyâr, 5/95.

Baba, anne, oğul, kız, koca ve kadın eş hiçbir durumda mirastan tamamen düşmez; yalnız payları azalabilir (el-İhtiyâr, 5/94). Anne-bir kardeşlerin çocuk, oğlun çocuğu, baba ve dede varken düşmesinde mezhepler ittifak eder (el-İhtiyâr, 5/95).

3Mezhep farkı olan iki satır: dede ve nine

Dede ile kardeşler. Dedenin, kardeş çocuklarını ve anne-bir kardeşleri düşürdüğünde ihtilaf yoktur; öz ve baba-bir kardeşlerle birlikteyken ise görüşler ayrılır (el-Muğnî, 6/306):

  • Ebû Hanîfe: Dede baba gibidir ve kardeşleri düşürür; bu, Hz. Ebû Bekir'in görüşüdür (Kudûrî, s. 247; el-Muğnî, 6/306; el-Muğnî, 6/307).
  • İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed ile Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri: Zeyd b. Sâbit'in görüşüyle dede kardeşlerle mirası paylaşır (mukâseme); payı belirli oranların altına düşerse kendisine daha yüksek olan verilir (Kudûrî, s. 247; el-Muvatta', nr. 1868; el-Muğnî, 6/309).

Baba tarafı nine ile baba. Anne varken hiçbir nine mirasçı olmaz. Baba varken baba tarafı nine Hanefî, Mâlikî ve Şâfiî mezheplerinde mirasçı olmaz; Hanbelî mezhebinde ise babayla birlikte de 1/6 alır (el-İhtiyâr, 5/96; el-Muvatta', nr. 1874; el-Muğnî, 6/303).

Bu iki farkın ve Müşterake, redd, zevi'l-erham gibi diğer konuların ayrıntısı 4 mezhebe göre miras hesabı farkları yazısındadır.

4Hacb tablosu: kim kimi düşürür?

Daha yakın mirasçı, daha uzağı mirastan tamamen düşürebilir (hacb-ı hirmân) ya da yalnız payını azaltabilir (hacb-ı noksân) (el-İhtiyâr, 5/94).

DüşürenMirastan düşen
OğulOğlun çocukları, bütün kardeşler, kardeş çocukları, amcalar ve onların oğulları
Oğlun oğluDaha aşağıdaki torunlar, bütün kardeşler ve ondan sonra gelen asabe
BabaDede, bütün kardeşler (anne-bir dâhil), baba tarafı nine (Hanbelî mezhebinde baba tarafı nine düşmez)
AnneBütün nineler
Kız veya oğlun kızıAnne-bir kardeşler
DedeAnne-bir kardeşler ve kardeş çocukları; Ebû Hanîfe'ye göre öz ve baba-bir kardeşler de
İki ve daha fazla kızOğlun kızları (yanlarında onları asabe yapan oğul oğlu yoksa)
Öz erkek kardeşBaba-bir kardeşler, kardeş çocukları, amcalar
İki ve daha fazla öz kız kardeşBaba-bir kız kardeşler (yanlarında baba-bir erkek kardeş yoksa)

Dayanak: Kudûrî, s. 245; Kudûrî, s. 246; Kudûrî, s. 247; el-İhtiyâr, 5/94; el-İhtiyâr, 5/95; el-İhtiyâr, 5/96; el-Muğnî, 6/278; el-Muğnî, 6/303; el-Muğnî, 6/306.

Payı azaltanlar (hacb-ı noksân): Çocuk; kocayı 1/2'den 1/4'e, kadın eşi 1/4'ten 1/8'e, anneyi 1/3'ten 1/6'ya indirir. İki ve daha fazla kardeş de anneyi 1/6'ya indirir (Kudûrî, s. 245; Kudûrî, s. 246). Baba yüzünden düşen kardeşler bile bu etkiyi yapar; buna karşılık öldürme veya din farkı yüzünden mirastan mahrum olan kişi kimsenin payını azaltmaz (el-İhtiyâr, 5/95).

5Asabe sırası

Pay sahiplerinden artan, aşağıdaki sırayla en yakın asabeye verilir; önceki basamakta biri varken sonraki mirasçı olmaz (Kudûrî, s. 245; Kudûrî, s. 246; el-Muğnî, 6/278):

  1. Oğul, sonra oğlun oğlu (aşağı doğru)
  2. Baba, sonra dede (yukarı doğru)
  3. Öz erkek kardeş, sonra baba-bir erkek kardeş
  4. Öz erkek kardeşin oğlu, sonra baba-bir erkek kardeşin oğlu (aşağı doğru)
  5. Öz amca, sonra baba-bir amca; sonra onların oğulları
  6. Babanın amcaları ve oğulları, sonra dedenin amcaları ve oğulları

Aynı derecede olanlardan ana-baba bir olan, yalnız baba bir olandan önce gelir; derece farklıysa yakın olan öndedir (Kudûrî, s. 246; el-Muğnî, 6/278). Oğul, oğlun oğlu ve kardeşler, kız kardeşleriyle birlikte asabe olur ve erkek iki, kadın bir hisse alır; amca ve amca oğulları gibi diğer asabelerde yalnız erkekler mirasçı olur (Kudûrî, s. 246). Dede ile kardeşlerin birlikte bulunduğu durumda yukarıdaki mezhep farkı geçerlidir.

Tablo payları tek tek gösterir; birden çok mirasçı bir aradayken doğru sonuç ancak hepsi birlikte hesaplanınca çıkar. Aile yapınızı ücretsiz feraiz hesaplayıcıya girin; sonuç dört mezhebe göre, hacb gerekçeleri ve kesirli tabloyla gösterilir. Mirastan mahrum bırakan durumlar için İslam'da miras paylaşımı: kim ne alır? yazısına bakın.

Sık Sorulan Sorular

Feraizde farz paylar kaç tanedir?

Altıdır: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3 ve 1/6 (Kudûrî, s. 245). Bu payları alan mirasçılara ashâb-ı ferâiz denir; pay sahiplerinden artan asabeye verilir.

Hacb bakımından hangi yakın mirasçılar tamamen düşmez?

Miras engeli bulunmadığında baba, anne, oğul, kız ve eşler daha yakın bir mirasçı nedeniyle hacb-ı hirmân ile tamamen düşmez; payları azalabilir (el-İhtiyâr, 5/94). Bu hüküm hacb hakkındadır; öldürme veya din farkı gibi miras engelleri ayrıca değerlendirilir.

Anne-bir kardeşlerde neden kadın-erkek payı eşittir?

Kur'an, iki ve daha fazla anne-bir kardeşi 1/3'te ortak kılar ve erkek ile kadın arasında fark gözetmez (Nisâ 4/12; Kudûrî, s. 245). 2:1 oranı yalnız aynı derecedeki erkek ve kadın asabeler birlikte mirasçı olduğunda uygulanır (Kudûrî, s. 246).

Pay tablosuyla hesap yapmak yeterli mi?

Tablo tek başına yeterli değildir; hayatta olan bütün mirasçılar birlikte hesaba katılmalıdır. Farz paylar net terekeyi aşarsa avl payları orantılı azaltır; artan varsa önce hak sahibi asabeye verilir. Asabe yoksa artığın hükmü mezheplere göre değişir; redd de bu konudaki hükümler arasındadır. Çözümlü örnekleri inceleyin veya hesaplayıcıyı kullanın.

Kocası vefat eden kadının miras payı nedir?

Kocası vefat eden kadın, ölenin çocuğu yoksa 1/4; çocuğu varsa 1/8 pay alır. Birden fazla kadın eş bu payı eşit paylaşır (Nisâ 4/12; el-Muğnî, 6/277). Pay net tereke üzerinden hesaplanır (el-İhtiyâr, 5/85).

Kaynaklar

  1. Kur'ân-ı Kerîm — Nisâ 4/11, 12, 176.
  2. Mâlik b. Enes (ö. 179/795). el-Muvatta'. Thk. Muhammed Mustafa el-A'zamî. Ebûzabi: Müessesetü Zâyid b. Sultân Âl Nehyân, 1425/2004 — nr. 1868, 1874.
  3. Kudûrî, Ebü'l-Hüseyn Ahmed b. Muhammed (ö. 428/1037). el-Muhtasar. Thk. Kâmil Muhammed Muhammed Uveyda. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1418/1997 — s. 245, 245-246, 246, 247, 248.
  4. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed (ö. 620/1223). el-Muğnî. Kahire: Mektebetü'l-Kâhire, 1388/1968 — 6/269, 6/270, 6/273, 6/274, 6/277, 6/278, 6/279, 6/296, 6/303, 6/306, 6/307, 6/309, 6/317.
  5. Mevsılî, Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd (ö. 683/1284). el-İhtiyâr li-ta'lîli'l-Muhtâr. Kahire: Matbaatü'l-Halebî, 1356/1937 — 5/85, 5/90, 5/94, 5/95, 5/96.

Fıkhî atıflar, künyesi verilen klasik Ehl-i Sünnet eserlerinin belirtilen baskılarına göredir (cilt/sayfa; el-Muvatta' için A'zamî neşrinin rivayet numarası). Hadisler, bu eserlerin naklettiği yer gösterilerek anılmıştır. Hukuki atıflar kanunların yürürlükteki metnine yapılmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; fetva veya hukuki görüş değildir. Uygulamadan önce yetkili bir İslam miras hukuku uzmanına ve avukata danışınız.