
Bu yazıda
1Feraiz nedir, neden önemlidir?
Feraiz (ilm-i ferâiz), İslam miras hukukunda mirasçıların Kur'an, sünnet ve icmâ ile belirlenmiş paylarını hesaplayan ilimdir. Nisâ sûresinin 11, 12 ve 176. âyetleri eş, çocuk, anne-baba ve kardeşlerin paylarını tek tek belirler (Nisâ 4/11; Nisâ 4/12; Nisâ 4/176).
Miras âyetinin iniş sebebi olarak şu olay nakledilir: Uhud'da şehit düşen Sa'd b. Rebî'in eşi, iki kızını Hz. Peygamber'e getirip amcalarının kızların malını aldığını söyledi. Âyet inince Hz. Peygamber amcaya “Sa'd'ın kızlarına üçte ikiyi, annelerine sekizde biri ver; kalanı senindir” buyurdu (Ahmed b. Hanbel'in rivayeti; el-Muğnî, 6/267). Pay sahiplerinden artanın kime gideceğini de şu hadis belirler: “Payları sahiplerine verin; geriye kalan, ölüye en yakın erkeğe aittir” (Buhârî ve Müslim'in rivayeti; el-Muğnî, 6/277).
Doğru feraiz hesabı yalnızca dinî bir vecibe değil, aile içi anlaşmazlıkları önleyen pratik bir araçtır: kim ne alacak sorusu baştan netleşir.
2Hesaba başlamadan: tereke nasıl netleşir?
Feraiz payları brüt servet üzerinden değil, net tereke üzerinden hesaplanır. Terekeye bağlı haklar şu sırayla yerine getirilir (el-İhtiyâr, 5/85):
- 1. Cenaze ve techiz-tekfin masrafı, terekenin büyüklüğüyle ölçülü olarak düşülür.
- 2. Borçlar ödenir: banka kredisi, kul hakkı ve ödenmemiş mehir dâhil. Koca ölünce belirlenen mehrin tamamı (belirlenmemişse mehr-i misil) kesinleşir ve terekeye borç olur (Kudûrî, s. 147). Hz. Ali, Hz. Peygamber'in borcu vasiyetten önce ödettiğini bildirir (Tirmizî'nin rivayeti; el-Muğnî, 6/137).
- 3. Vasiyet yerine getirilir: borçlardan sonra kalanın en fazla 1/3'ü kadar. Hz. Peygamber, Sa'd b. Ebû Vakkâs'a “Üçte bir; üçte bir de çoktur” buyurmuştur (Buhârî ve Müslim'in rivayeti; el-Muğnî, 6/137). Mirasçı lehine vasiyet, diğer mirasçılar icazet vermedikçe geçerli değildir: “Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur” (Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin rivayeti; el-Muğnî, 6/137, 141).
Bu üç kalemden sonra kalan tutar, feraiz paylarının uygulanacağı net terekedir.
Borç ve mirasçının sorumluluğu: Fıkha göre borç terekeye bağlanır; tereke borcu karşılamıyorsa mirasçı kendi malından ödemekle yükümlü tutulmaz (el-Muğnî, 5/155). Türk hukukunda ise mirasçılar mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumludur (TMK m. 599); borca batık bir terekeyi, ölümü öğrendikten sonra üç ay içinde reddetmek gerekir (TMK m. 605-606).
3Adım adım pay dağıtımı
Net tereke önce belirli pay sahiplerine (ashâb-ı ferâiz: eş, anne, baba, kız, kız kardeş vb.) dağıtılır; kalan, asabe denilen baba tarafı yakınlara (oğul, baba, erkek kardeş, amca…) verilir (Kudûrî, s. 245-246). Aşağıda “çocuk”, oğlun çocuklarını da kapsar.
- Koca: çocuk varsa 1/4, yoksa 1/2
- Kadın eş: çocuk varsa 1/8, yoksa 1/4; birden çok eş bu payı bölüşür (el-Muğnî, 6/277)
- Anne: çocuk veya iki ve daha fazla kardeş varsa 1/6, yoksa 1/3. İstisna: geride yalnız eş ve anne-baba kalmışsa anne, eşin payından sonra kalanın 1/3'ünü alır (Ömereyn meselesi; Kudûrî, s. 245; el-Muğnî, 6/279)
- Baba: oğul varsa 1/6; yalnız kız varsa 1/6 + artan; çocuk yoksa asabe (el-Muğnî, 6/277)
- Kız: tek 1/2, iki+ 2/3; oğulla birlikteyse asabe olur ve oğul iki kız payı alır (Nisâ 4/11)
Paylar toplamı terekeyi aşarsa avl uygulanır, yani bütün paylar oranlı olarak küçülür. Artan kalır ve asabe yoksa artan, eşler dışındaki pay sahiplerine payları oranında iade edilir; buna redd denir (Kudûrî, s. 246, 248). Redd konusunda mezhepler ayrışır; bkz. 4 mezhebe göre farklar. Ayrıntılı tablo için feraiz hesaplama rehberine bakın.
4Sayısal örnek: koca + 2 oğul + 1 kız
Bir kadın vefat etti; geriye kocası, 2 oğlu ve 1 kızı kaldı. Cenaze ve borçlar sonrası net tereke 1.000.000 TL olsun.
- Koca (çocuk var): 1/4 → 250.000 TL (Nisâ 4/12)
- Kalan 750.000 TL, oğul:oğul:kız = 2:2:1 (toplam 5 birim) → birim 150.000 TL (Nisâ 4/11)
- Her oğul: 300.000 TL, kız: 150.000 TL
Aynı aileyi ücretsiz hesaplayıcıya girerseniz sonucu dört mezhebe göre, kesirli tablo ve gerekçeleriyle görürsünüz.
5Sık yapılan 6 hata
- Mehri borç olarak düşmeyi unutmak.
- Vasiyeti 1/3 sınırından fazla uygulamak veya mirasçıya icazetsiz vasiyet.
- Hacbi atlamak: oğul varken kardeşlere pay vermek gibi.
- Birden çok eşin 1/8'i ayrı ayrı alacağını sanmak (payı bölüşürler).
- Avl/redd durumlarında payları oranlı düzeltmemek.
- Taksimden önce ölen mirasçıyı hesaba katmamak: tereke bölünmeden bir mirasçı da vefat ederse onun payı kendi mirasçılarına geçer ve iki mesele birlikte çözülür (münâsaha; Kudûrî, s. 249).
Otomatik kontroller bazı yaygın eksik ve tutarsızlıkları fark etmeye yardımcı olur; sonuç, aile ve tereke bilgilerinin doğru ve eksiksiz girilmesine bağlıdır. Faraid.AI özel durumlarda uyarı verir ve münâsaha hesabı yapar. Karmaşık vakalarda sonucu yetkin bir feraiz uzmanına kontrol ettirin.
Sık Sorulan Sorular
Feraiz hesabında önce ne düşülür?
Feraiz hesaplamayı kendim yapabilir miyim?
Hesap hangi mezhebe göre yapılır?
Kaynaklar
- Kur'ân-ı Kerîm — Nisâ 4/11, 12, 176.
- Kudûrî, Ebü'l-Hüseyn Ahmed b. Muhammed (ö. 428/1037). el-Muhtasar. Thk. Kâmil Muhammed Muhammed Uveyda. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1418/1997 — s. 147, 245, 245-246, 246, 248, 249.
- İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed (ö. 620/1223). el-Muğnî. Kahire: Mektebetü'l-Kâhire, 1388/1968 — 5/155, 6/137, 6/137, 141, 6/267, 6/277, 6/279.
- Mevsılî, Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd (ö. 683/1284). el-İhtiyâr li-ta'lîli'l-Muhtâr. Kahire: Matbaatü'l-Halebî, 1356/1937 — 5/85.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 8.12.2001, sayı 24607) — m. 599, 605-606.
Fıkhî atıflar, künyesi verilen klasik Ehl-i Sünnet eserlerinin belirtilen baskılarına göredir (cilt/sayfa; el-Muvatta' için A'zamî neşrinin rivayet numarası). Hadisler, bu eserlerin naklettiği yer gösterilerek anılmıştır. Hukuki atıflar kanunların yürürlükteki metnine yapılmıştır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; fetva veya hukuki görüş değildir. Uygulamadan önce yetkili bir İslam miras hukuku uzmanına ve avukata danışınız.


