Çözümlü örnekler8 dk okuma

Feraiz Hesaplama Örnekleri: Çözümlü Miras Vakaları

8 çözümlü feraiz örneği: eş ve çocuklar, anne-baba, Ömereyn, avl, redd, kardeşlerin hacbi ve Müşterake — kesirler, TL tutarlar ve mezhep farklarıyla.

Feraiz Hesaplama Örnekleri: Çözümlü Miras Vakaları
Bu yazıda

1Örnekleri nasıl okumalı?

Aşağıdaki sekiz vaka, en sık karşılaşılan aile yapılarını ve feraizin özel kurallarını (Ömereyn, avl, redd, hacb, Müşterake) adım adım çözer. Her vakada önce payın kesri, sonra örnek bir net tereke üzerinden TL tutarı verilmiştir. Net tereke; cenaze masrafı, borçlar (ödenmemiş mehir dâhil) ve borçlardan sonra kalanın en fazla 1/3'ü olan geçerli vasiyet düşüldükten sonra kalan tutardır (el-İhtiyâr, 5/85). Bu adımlar için feraiz hesaplama nasıl yapılır rehberine, bütün paylar için feraiz hesaplama tablosuna bakabilirsiniz.

Hesabın iskeleti her vakada aynıdır: önce payı belirli mirasçılar (ashâb-ı ferâiz) payını alır, artan asabeye gider. Hz. Peygamber “Payları sahiplerine verin; geriye kalan, ölüye en yakın erkeğe aittir” buyurmuştur (Buhârî ve Müslim'in rivayeti; el-Muğnî, 6/277). Aksi belirtilmedikçe sonuç dört Sünni mezhepte aynıdır. Bütün tutarlar Faraid.AI hesap motoruyla dört mezhebe göre ayrı ayrı hesaplanıp karşılaştırılmıştır.

21. Vaka: Eş + 1 oğul + 1 kız

Bir erkek vefat etti; geriye eşi, bir oğlu ve bir kızı kaldı. Net tereke 2.400.000 TL.

  • Eş (zevce): çocuk olduğu için 1/8 → 300.000 TL (Nisâ 4/12).
  • Kalan 7/8 çocuklar arasında, oğul kızın iki katı alacak şekilde (2:1) bölünür (Nisâ 4/11): oğul 7/12 → 1.400.000 TL, kız 7/24 → 700.000 TL.

Mesele 24'ten kurulur: eş 3, oğul 14, kız 7 hisse. Oğul hayatta olduğu için ölenin kardeşleri hiçbir şey almaz (el-İhtiyâr, 5/95); kardeş olsaydı da tablo değişmezdi. Dört mezhep aynıdır.

TMK ile fark: Aynı aile Türk Medeni Kanunu'na göre bölünseydi eş, altsoyla birlikte terekenin 1/4'ünü (600.000 TL) alır (TMK m. 499), çocuklar kalanı eşit paylaşırdı (TMK m. 495): oğul ve kız 900.000'er TL. Feraize göre paylaşmak isteyen aileler için yol, veraset ilamı sonrası feraiz taksimi yazısında anlatılır.

32. Vaka: Anne + baba + 1 kız

Bir erkek vefat etti; geriye annesi, babası ve bir kızı kaldı (eşi kendisinden önce vefat etmişti). Net tereke 1.200.000 TL.

  • Kız: tek olduğu için 1/2 → 600.000 TL (Nisâ 4/11).
  • Anne: çocuk olduğu için 1/6 → 200.000 TL (Nisâ 4/11).
  • Baba: çocuk olduğu için önce 1/6 alır; ölenin oğlu olmadığından artan 1/6'yı da asabe olarak alır. Toplam 1/3 → 400.000 TL.

Mesele 6'dan kurulur: kız 3, anne 1, baba 2 hisse. Babanın, ölenin kızıyla birlikteyken hem farz hem asabe yoluyla mirasçı olması icmâ ile sabittir (el-Muğnî, 6/277). Ölenin oğlu olsaydı baba yalnız 1/6 alırdı.

43. Vaka: Koca + anne + baba (Ömereyn meselesi)

Bir kadın vefat etti; geriye kocası, annesi ve babası kaldı. Net tereke 1.200.000 TL.

  • Koca: çocuk olmadığı için 1/2 → 600.000 TL (Nisâ 4/12).
  • Anne: terekenin 1/3'ünü değil, kocanın payından kalanın 1/3'ünü alır: 1/6 → 200.000 TL.
  • Baba: kalan 1/3 → 400.000 TL.

Anneye terekenin 1/3'ü verilseydi anne (400.000 TL) babadan (200.000 TL) fazla alırdı. Hz. Ömer bu meselede anneye kalanın 1/3'ünü vermiş; Hz. Osman, Zeyd b. Sâbit ve İbn Mes'ûd da ona uymuştur. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri bu hükümde birleşir; İbn Abbas ise anneye terekenin 1/3'ünü verirdi (Kudûrî, s. 245; el-Muvatta', nr. 1854; el-Muğnî, 6/279).

Kadın eşli şekli: Ölen erkekse ve geride eşi, annesi ve babası kalmışsa eş 1/4 (300.000 TL), anne kalanın 1/3'ü yani terekenin 1/4'ü (300.000 TL), baba 1/2 (600.000 TL) alır. Hz. Ömer'in hükmüne nispetle bu iki meseleye Ömereyn denir (el-Muğnî, 6/279).

54. Vaka: Eş + anne + baba + 2 kız (avl: Minberiyye)

Bir erkek vefat etti; geriye eşi, annesi, babası ve iki kızı kaldı. Net tereke 2.160.000 TL.

Paylar: eş 1/8, anne 1/6, baba 1/6, iki kız 2/3. Mesele 24'ten kurulur: eş 3 + anne 4 + baba 4 + kızlar 16 = 27 hisse. Paylar terekeyi aştığı için mesele 27'ye avl eder; yani her mirasçının payı aynı oranda küçülür (Kudûrî, s. 248):

  • Eş: 3/27 = 1/9 → 240.000 TL
  • Anne: 4/27 → 320.000 TL
  • Baba: 4/27 → 320.000 TL (artan kalmadığı için asabe olarak ayrıca bir şey almaz)
  • İki kız: 16/27 → 1.280.000 TL, her biri 640.000 TL

Bu meseleye Minberiyye denir: Hz. Ali'ye minberde sorulmuş, o da “sekizde biri dokuzda bir oldu” diyerek hutbesine devam etmiştir (el-Muğnî, 6/289). Avl'i ilk uygulayan Hz. Ömer'dir; sahabe ona uymuş, yalnız İbn Abbas karşı çıkmıştır. Dört mezhep avl'i kabul eder (el-Muğnî, 6/283; el-İhtiyâr, 5/96).

65. Vaka: Eş + anne + 1 kız (redd ve mezhep farkı)

Bir erkek vefat etti; geriye eşi, annesi ve bir kızı kaldı; asabe (oğul, baba, kardeş, amca…) yok. Net tereke 3.200.000 TL.

Paylar: eş 1/8, kız 1/2, anne 1/6. Toplamları 19/24'tür; terekenin 5/24'ü artar. Artanın kime gideceğinde mezhepler ayrışır:

  • Hanefî ve Hanbelî (redd): Artan, eş dışındaki pay sahiplerine payları oranında (kız:anne = 3:1) iade edilir (Kudûrî, s. 246; el-Muğnî, 6/296). Eş payını aldıktan sonra kalan 7/8, kız ile anne arasında 3:1 bölünür ve mesele 8'den 32'ye çıkar (el-Muğnî, 6/298; el-İhtiyâr, 5/100): eş 4/32 → 400.000 TL, kız 21/32 → 2.100.000 TL, anne 7/32 → 700.000 TL.
  • Mâlikî ve Şâfiî (asıl görüş): Zeyd b. Sâbit'in görüşüyle kimseye payından fazlası verilmez; artan beytülmâle gider (el-Muğnî, 6/296): eş 400.000 TL, kız 1.600.000 TL, anne 533.333,33 TL, beytülmâl 666.666,67 TL. Sonraki Şâfiî âlimleri beytülmâl düzenli işlemediğinde redd ile fetva vermiş, bazı sonraki Mâlikî âlimleri de bu görüşe meyletmiştir (Keşşâfü'l-Kınâ', 4/433, 437).

Eşlere redd yapılmayacağında ise ittifak vardır (el-Muğnî, 6/296). Faraid.AI, Mâlikî ve Şâfiî hesabında asıl görüşü (beytülmâl) gösterir.

76. Vaka: Anne + baba + 2 erkek kardeş (kardeşlerin hacbi)

Bir erkek vefat etti; geriye annesi, babası ve iki öz (ana-baba bir) erkek kardeşi kaldı. Net tereke 1.200.000 TL.

  • Kardeşler: baba varken bütün kardeşler mirastan düşer → 0 TL (Kudûrî, s. 245; el-İhtiyâr, 5/95).
  • Anne: iki kardeş anneyi 1/3'ten 1/6'ya indirir (Kudûrî, s. 246); kardeşlerin kendilerinin mirasçı olmaması bunu değiştirmez → 200.000 TL.
  • Baba: kalan 5/6 → 1.000.000 TL.

Sık yapılan hata, mirasçı olmayan kardeşleri hesaptan tamamen çıkarmaktır. Kardeşler babadan dolayı düşmüştür, kendilerinde bir engel yoktur; bu yüzden annenin payını azaltırlar ve azalan kısım babaya kalır (el-İhtiyâr, 5/95; el-Muğnî, 6/382). İki ve daha fazla kardeşin, hangi taraftan olursa olsun, anneyi 1/6'ya indirdiği Mâlikî kaynağında da açıktır (el-Muvatta', nr. 1854).

Tek kardeş olsaydı anne 1/3 (400.000 TL), baba 2/3 (800.000 TL) alırdı; kardeşler iki kız kardeş olsaydı sonuç yine 200.000 / 1.000.000 TL olurdu. Buna karşılık mirastan mahrum olan bir kardeş (örneğin gayrimüslim) anneyi etkilemez (el-Muğnî, 6/381).

87. Vaka: Kız + oğlun kızı + kız kardeş (İbn Mes'ûd'un fetvası)

Bir erkek vefat etti; geriye bir kızı, kendisinden önce vefat etmiş oğlunun kızı ve bir öz kız kardeşi kaldı. Net tereke 1.200.000 TL.

  • Kız: 1/2 → 600.000 TL (Nisâ 4/11).
  • Oğlun kızı: kızlara ayrılan 2/3'ü tamamlamak üzere 1/6 (tekmile li's-süluseyn) → 200.000 TL.
  • Kız kardeş: ölenin kızlarıyla birlikte asabe olur ve artan 1/3'ü alır → 400.000 TL (el-Muğnî, 6/269; el-İhtiyâr, 5/94).

Bu mesele Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye sorulmuş, o kıza yarım verip kalanı kız kardeşe bırakmıştı. İbn Mes'ûd ise Hz. Peygamber'in hükmüne dayanarak kıza 1/2, oğlun kızına 1/6, kalanı kız kardeşe vermiş; bunu duyan Ebû Mûsâ “Bu âlim aranızda oldukça bana soru sormayın” demiştir (el-Muğnî, 6/273). Oğlun kızının 1/6'sında âlimler ittifak etmiştir (el-Muğnî, 6/273); kız kardeşin kızlarla birlikte asabe olmasına yalnız İbn Abbas karşı çıkmıştır (el-Muğnî, 6/269).

Dikkat: Ölenin iki kızı olsaydı 2/3 tamamlanmış olacağından oğlun kızı düşerdi (yanında onu asabe yapan bir oğul oğlu yoksa): iki kız 800.000 TL'yi paylaşır, kız kardeş 400.000 TL alırdı (Kudûrî, s. 245).

98. Vaka: Koca + anne + 2 anne-bir kardeş + öz erkek kardeş (Müşterake)

Bir kadın vefat etti; geriye kocası, annesi, anne-bir iki kardeşi (bir erkek, bir kız) ve bir öz erkek kardeşi kaldı. Net tereke 1.800.000 TL. Pay sahipleri: koca 1/2, anne 1/6, anne-bir kardeşler 1/3 (kadın-erkek eşit; Nisâ 4/12). Bu paylar terekeyi tüketir; asabe olan öz kardeşe bir şey kalmaz. Mezhepler burada ikiye ayrılır:

  • Hanefî ve Hanbelî: Öz kardeş asabedir; artan olmadığı için düşer (Kudûrî, s. 246; el-Muğnî, 6/280). Koca 900.000 TL, anne 300.000 TL, anne-bir kardeşler 300.000'er TL, öz kardeş 0 TL.
  • Şâfiî ve Mâlikî: Hz. Ömer, Hz. Osman ve Zeyd b. Sâbit'ten gelen görüşle öz kardeş de annenin çocuğu sayılır ve 1/3'e ortak edilir; 1/3, üç kardeş arasında kadın-erkek ayrımı yapılmadan eşit bölünür (el-Ümm, 4/91-92; el-Muvatta', nr. 1859; el-Muğnî, 6/280). Koca 900.000 TL, anne 300.000 TL, üç kardeşin her biri 1/9 → 200.000 TL.

Bu meseleye Müşterake veya Himâriyye denir (el-Muğnî, 6/280). Diğer mezhep farkları için 4 mezhebe göre miras hesabı farkları yazısına bakın.

10Sekiz vaka tek tabloda

VakaMirasçılar (net tereke)SonuçMezhep farkı
1Eş + oğul + kız (2.400.000 TL)Eş 300.000 · oğul 1.400.000 · kız 700.000Yok
2Anne + baba + kız (1.200.000 TL)Kız 600.000 · anne 200.000 · baba 400.000Yok
3Koca + anne + baba (1.200.000 TL)Koca 600.000 · anne 200.000 · baba 400.000Yok (Ömereyn)
4Eş + anne + baba + 2 kız (2.160.000 TL)Eş 240.000 · anne 320.000 · baba 320.000 · kızlar 640.000'erYok (avl 24 → 27)
5Eş + anne + kız (3.200.000 TL)Hanefî, Hanbelî: eş 400.000 · kız 2.100.000 · anne 700.000Var: Mâlikî ve Şâfiî'nin asıl görüşünde artan beytülmâle
6Anne + baba + 2 kardeş (1.200.000 TL)Anne 200.000 · baba 1.000.000 · kardeşler 0Yok
7Kız + oğlun kızı + kız kardeş (1.200.000 TL)Kız 600.000 · oğlun kızı 200.000 · kız kardeş 400.000Yok
8Koca + anne + 2 anne-bir kardeş + öz kardeş (1.800.000 TL)Koca 900.000 · anne 300.000 · kalan 600.000 kardeşlereVar: Hanefî ve Hanbelî'de öz kardeş 0; Şâfiî ve Mâlikî'de üç kardeşe 200.000'er

Kendi ailenizin hesabını ücretsiz feraiz hesaplayıcıya girerek dört mezhebe göre, kesirli tablo ve gerekçeleriyle görebilirsiniz. Klasik kaynaklardan derlenmiş başka çözümlü meseleler için örnek vakalar sayfasına, kimlerin mirasçı olduğu için İslam'da miras paylaşımı yazısına bakın.

Sık Sorulan Sorular

Feraiz hesabında avl ne zaman uygulanır?

Pay sahiplerinin payları toplamı terekeyi aştığında. Mesele payların toplamına yükseltilir ve her pay aynı oranda küçülür; örneğin eş, anne, baba ve iki kızda mesele 24'ten 27'ye çıkar ve eşin 1/8'i 1/9 olur (Kudûrî, s. 248; el-Muğnî, 6/289).

Redd nedir, eşe redd yapılır mı?

Paylar toplamı terekeden az kalır ve asabe yoksa artan, Hanefî ve Hanbelî mezheplerinde pay sahiplerine payları oranında iade edilir (redd); Mâlikî ve Şâfiî mezheplerinin asıl görüşünde beytülmâle gider. Eşlere redd yapılmayacağında ittifak vardır (el-Muğnî, 6/296).

Mirasçı olmayan kardeşler annenin payını etkiler mi?

Evet. Baba yüzünden mirastan düşen iki veya daha fazla kardeş, annenin payını 1/3'ten 1/6'ya indirir; aradaki fark babaya kalır (el-İhtiyâr, 5/95; el-Muğnî, 6/382). Öldürme veya din farkı gibi bir engel yüzünden mahrum olan kardeş ise anneyi etkilemez (el-İhtiyâr, 5/95).

Bu örneklerdeki tutarlar neyin üzerinden hesaplandı?

Net tereke üzerinden: cenaze masrafı, borçlar ve borçlardan sonra kalanın en fazla 1/3'ü olan geçerli vasiyet önceden düşülmüştür (el-İhtiyâr, 5/85). Rakamlar Faraid.AI hesap motoruyla dört mezhebe göre ayrı ayrı doğrulanmıştır.

Kaynaklar

  1. Kur'ân-ı Kerîm — Nisâ 4/11, 12.
  2. Mâlik b. Enes (ö. 179/795). el-Muvatta'. Thk. Muhammed Mustafa el-A'zamî. Ebûzabi: Müessesetü Zâyid b. Sultân Âl Nehyân, 1425/2004 — nr. 1854, 1859.
  3. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs (ö. 204/820). el-Ümm. 2. bs. Beyrut: Dâru'l-Fikr, 1403/1983 — 4/91-92.
  4. Kudûrî, Ebü'l-Hüseyn Ahmed b. Muhammed (ö. 428/1037). el-Muhtasar. Thk. Kâmil Muhammed Muhammed Uveyda. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1418/1997 — s. 245, 246, 248.
  5. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed (ö. 620/1223). el-Muğnî. Kahire: Mektebetü'l-Kâhire, 1388/1968 — 6/269, 6/273, 6/277, 6/279, 6/280, 6/283, 6/289, 6/296, 6/298, 6/381, 6/382.
  6. Mevsılî, Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd (ö. 683/1284). el-İhtiyâr li-ta'lîli'l-Muhtâr. Kahire: Matbaatü'l-Halebî, 1356/1937 — 5/85, 5/94, 5/95, 5/96, 5/100.
  7. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus (ö. 1051/1641). Keşşâfü'l-Kınâ' an metni'l-İknâ'. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, t.y. — 4/433, 437.
  8. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (RG 8.12.2001, sayı 24607) — m. 495, 499.

Fıkhî atıflar, künyesi verilen klasik Ehl-i Sünnet eserlerinin belirtilen baskılarına göredir (cilt/sayfa; el-Muvatta' için A'zamî neşrinin rivayet numarası). Hadisler, bu eserlerin naklettiği yer gösterilerek anılmıştır. Hukuki atıflar kanunların yürürlükteki metnine yapılmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; fetva veya hukuki görüş değildir. Uygulamadan önce yetkili bir İslam miras hukuku uzmanına ve avukata danışınız.