Rekenvoorbeelden10 min leestijd

Faraid-rekenvoorbeelden: 8 opgeloste gevallen van islamitisch erfrecht

8 opgeloste faraid-gevallen: echtgenoot en kinderen, ouders, ʿUmariyyatān, ʿawl, radd, uitsluiting en Mushtaraka, met breuken, bedragen en verschillen.

Faraid-rekenvoorbeelden: 8 opgeloste gevallen van islamitisch erfrecht
In dit artikel

1Zo leest u de voorbeelden

De acht gevallen hieronder lossen stap voor stap de meest voorkomende gezinssituaties en de bijzondere regels van de farāʾiḍ op (ʿUmariyyatān, ʿawl, radd, ḥajb, Mushtaraka). Bij elk geval staat eerst de breuk en daarna het bedrag voor een voorbeeld-netto nalatenschap (in welke munt dan ook). De netto nalatenschap is wat overblijft na begrafeniskosten, schulden (ook een onbetaalde mahr) en een geldig legaat van hoogstens een derde van wat na de schulden resteert (al-Ikhtiyār, 5/85). Deze stappen staan in faraid berekenen; alle erfdelen staan in de tabel van het islamitisch erfrecht.

Het skelet van de berekening is in elk geval hetzelfde: eerst krijgen de erfgenamen met een vast aandeel (aṣḥāb al-furūḍ) hun deel, de rest gaat naar de resterfgenamen (ʿaṣaba). De Profeet ﷺ zei: ‘Geef de vaste delen aan wie er recht op heeft; wat overblijft, is voor de naaste mannelijke verwant’ (overgeleverd door al-Bukhārī en Muslim; al-Mughnī, 6/277). Tenzij anders vermeld, is de uitkomst in alle vier soennitische rechtsscholen gelijk. Alle bedragen zijn met de rekenmachine van Faraid.AI voor de vier scholen afzonderlijk berekend en met elkaar vergeleken.

2Geval 1: echtgenote + 1 zoon + 1 dochter

Een man overlijdt en laat zijn echtgenote, een zoon en een dochter na. Netto nalatenschap: 2.400.000.

  • Echtgenote: 1/8, omdat er een kind is → 300.000 (al-Nisāʾ 4:12).
  • De resterende 7/8 gaat naar de kinderen, waarbij de zoon het dubbele van de dochter krijgt (2:1) (al-Nisāʾ 4:11): zoon 7/12 → 1.400.000, dochter 7/24 → 700.000.

De verdeling wordt opgezet vanuit 24: echtgenote 3, zoon 14, dochter 7 delen. Omdat er een zoon is, krijgen de broers en zussen van de overledene niets (al-Ikhtiyār, 5/95); was er een broer geweest, dan veranderde de tabel niet. De vier scholen zijn het eens.

Burgerlijk recht: het wettelijke erfrecht van veel landen verdeelt hetzelfde gezin anders. Hoe een gezin in Nederland de faraid-delen kan toepassen, leest u in Faraid en Nederlands erfrecht.

3Geval 2: moeder + vader + 1 dochter

Een man overlijdt en laat zijn moeder, zijn vader en een dochter na (zijn echtgenote was eerder overleden). Netto nalatenschap: 1.200.000.

  • Dochter: 1/2 als enige dochter → 600.000 (al-Nisāʾ 4:11).
  • Moeder: 1/6, omdat er een kind is → 200.000 (al-Nisāʾ 4:11).
  • Vader: krijgt eerst 1/6 omdat er een kind is; omdat de overledene geen zoon naliet, neemt hij ook het resterende 1/6 als resterfgenaam. Samen 1/3 → 400.000.

De verdeling wordt opgezet vanuit 6: dochter 3, moeder 1, vader 2 delen. Dat de vader naast de dochter van de overledene zowel met een vast aandeel als als resterfgenaam erft, staat vast door consensus (al-Mughnī, 6/277). Was er een zoon geweest, dan kreeg de vader alleen 1/6.

4Geval 3: echtgenoot + moeder + vader (de ʿUmariyyatān)

Een vrouw overlijdt en laat haar echtgenoot, haar moeder en haar vader na. Netto nalatenschap: 1.200.000.

  • Echtgenoot: 1/2, omdat er geen kind is → 600.000 (al-Nisāʾ 4:12).
  • Moeder: niet 1/3 van de nalatenschap, maar 1/3 van wat overblijft na het deel van de echtgenoot: 1/6 → 200.000.
  • Vader: het resterende 1/3 → 400.000.

Kreeg de moeder 1/3 van de nalatenschap, dan zou zij (400.000) meer krijgen dan de vader (200.000). ʿUmar gaf de moeder in dit geval 1/3 van de rest, en ʿUthmān, Zayd b. Thābit en Ibn Masʿūd volgden hem. De ḥanafitische, malikitische, sjafiitische en ḥanbalitische school zijn het over deze uitkomst eens; Ibn ʿAbbās gaf de moeder daarentegen 1/3 van de hele nalatenschap (al-Qudūrī, p. 245; al-Muwaṭṭaʾ, nr. 1854; al-Mughnī, 6/279).

Met een echtgenote: laat een man zijn echtgenote, moeder en vader na, dan krijgt de echtgenote 1/4 (300.000), de moeder 1/3 van de rest, dus 1/4 van de nalatenschap (300.000), en de vader 1/2 (600.000). Naar het oordeel van ʿUmar heten deze twee gevallen de ʿUmariyyatān (al-Mughnī, 6/279).

5Geval 4: echtgenote + moeder + vader + 2 dochters (ʿawl: de Minbariyya)

Een man overlijdt en laat zijn echtgenote, moeder, vader en twee dochters na. Netto nalatenschap: 2.160.000.

Delen: echtgenote 1/8, moeder 1/6, vader 1/6, twee dochters 2/3. De verdeling wordt opgezet vanuit 24: echtgenote 3 + moeder 4 + vader 4 + dochters 16 = 27 delen. Omdat de delen de nalatenschap overschrijden, wordt de verdeling via ʿawl verhoogd tot 27: elk deel krimpt in dezelfde verhouding (al-Qudūrī, p. 248):

  • Echtgenote: 3/27 = 1/9 → 240.000
  • Moeder: 4/27 → 320.000
  • Vader: 4/27 → 320.000 (er blijft niets over, dus hij krijgt als resterfgenaam niets extra)
  • Twee dochters: 16/27 → 1.280.000, ieder 640.000

Dit geval heet de Minbariyya: ʿAlī kreeg de vraag terwijl hij op de kansel stond, antwoordde ‘haar achtste is een negende geworden’ en ging verder met zijn preek (al-Mughnī, 6/289). De eerste die ʿawl toepaste was ʿUmar; de Metgezellen volgden hem en alleen Ibn ʿAbbās maakte bezwaar. Alle vier scholen aanvaarden ʿawl (al-Mughnī, 6/283; al-Ikhtiyār, 5/96).

6Geval 5: echtgenote + moeder + 1 dochter (radd en een verschil tussen de scholen)

Een man overlijdt en laat zijn echtgenote, moeder en een dochter na; er is geen resterfgenaam (zoon, vader, broer, oom van vaderszijde…). Netto nalatenschap: 3.200.000.

Delen: echtgenote 1/8, dochter 1/2, moeder 1/6. Samen 19/24, zodat 5/24 van de nalatenschap overblijft. De scholen verschillen over wie dat overschot krijgt:

  • Ḥanafieten en ḥanbalieten (radd): het overschot wordt teruggegeven aan de erfgenamen met een vast aandeel behalve de echtgenoot, naar verhouding van hun delen (dochter:moeder = 3:1) (al-Qudūrī, p. 246; al-Mughnī, 6/296). Na het deel van de echtgenote wordt de resterende 7/8 in de verhouding 3:1 tussen dochter en moeder verdeeld en gaat de verdeling van 8 naar 32 (al-Mughnī, 6/298; al-Ikhtiyār, 5/100): echtgenote 4/32 → 400.000, dochter 21/32 → 2.100.000, moeder 7/32 → 700.000.
  • Malikieten en sjafiieten (oorspronkelijke opvatting): Zayd b. Thābit volgend krijgt niemand meer dan zijn deel en gaat het overschot naar de staatskas (bayt al-māl) (al-Mughnī, 6/296): echtgenote 400.000, dochter 1.600.000, moeder 533.333,33, bayt al-māl 666.666,67. Latere sjafiieten gaven fatwa's voor radd wanneer de staatskas niet behoorlijk functioneert, en sommige latere malikieten neigden naar dezelfde opvatting (Kashshāf al-Qināʿ, 4/433, 437).

Men is het erover eens dat aan de echtgenoten niets wordt teruggegeven (al-Mughnī, 6/296). Voor de malikitische en sjafiitische school toont Faraid.AI de oorspronkelijke opvatting (bayt al-māl).

7Geval 6: moeder + vader + 2 broers (uitsluiting van broers en zussen)

Een man overlijdt en laat zijn moeder, zijn vader en twee volle broers na. Netto nalatenschap: 1.200.000.

  • Broers: zolang de vader leeft, zijn alle broers en zussen uitgesloten → 0 (al-Qudūrī, p. 245; al-Ikhtiyār, 5/95).
  • Moeder: twee broers of zussen verlagen de moeder van 1/3 naar 1/6 (al-Qudūrī, p. 246); dat zij zelf niet erven, verandert daar niets aan → 200.000.
  • Vader: de resterende 5/6 → 1.000.000.

Een veelgemaakte fout is de niet-erfgerechtigde broers helemaal uit de berekening te schrappen. Zij zijn uitgesloten door de vader, niet door een beletsel in hun eigen persoon; daarom verlagen zij het deel van de moeder toch, en de vermindering blijft bij de vader (al-Ikhtiyār, 5/95; al-Mughnī, 6/382). Dat twee of meer broers of zussen van welke soort ook de moeder tot 1/6 verlagen, staat ook uitdrukkelijk in de malikitische bron (al-Muwaṭṭaʾ, nr. 1854).

Met slechts één broer zou de moeder 1/3 (400.000) en de vader 2/3 (800.000) krijgen; met twee zussen in plaats van twee broers zou de uitkomst opnieuw 200.000 / 1.000.000 zijn. Een broer of zus die van erven is uitgesloten (bijvoorbeeld een niet-moslim) heeft daarentegen geen invloed op de moeder (al-Mughnī, 6/381).

8Geval 7: dochter + dochter van een zoon + zus (het oordeel van Ibn Masʿūd)

Een man overlijdt en laat een dochter, de dochter van een vóór hem overleden zoon en een volle zus na. Netto nalatenschap: 1.200.000.

  • Dochter: 1/2 → 600.000 (al-Nisāʾ 4:11).
  • Dochter van de zoon: 1/6 om de aan dochters toekomende twee derde aan te vullen (takmila li-l-thuluthayn) → 200.000.
  • Zus: wordt samen met de dochters van de overledene resterfgename en neemt het resterende 1/3 → 400.000 (al-Mughnī, 6/269; al-Ikhtiyār, 5/94).

Dit geval werd voorgelegd aan Abū Mūsā al-Ashʿarī, die de dochter de helft gaf en de rest aan de zus liet. Ibn Masʿūd gaf, op grond van het oordeel van de Profeet, de dochter 1/2, de dochter van de zoon 1/6 en de rest aan de zus; toen Abū Mūsā dat hoorde, zei hij: ‘Vraag mij niets zolang deze geleerde onder jullie is’ (al-Mughnī, 6/273). Over het 1/6 van de dochter van de zoon zijn de geleerden het eens (al-Mughnī, 6/273); alleen Ibn ʿAbbās maakte bezwaar tegen het resterfgename worden van de zus naast dochters (al-Mughnī, 6/269).

Let op: had de overledene twee dochters nagelaten, dan was de twee derde al vol en was de dochter van de zoon uitgesloten (tenzij een zoon van een zoon naast haar haar resterfgename maakt): de twee dochters deelden dan 800.000 en de zus kreeg 400.000 (al-Qudūrī, p. 245).

9Geval 8: echtgenoot + moeder + 2 halfbroers/-zussen van moederszijde + volle broer (de Mushtaraka)

Een vrouw overlijdt en laat haar echtgenoot, haar moeder, twee halfbroers/-zussen van moederszijde (een broer en een zus) en een volle broer na. Netto nalatenschap: 1.800.000. Vaste delen: echtgenoot 1/2, moeder 1/6, halfbroers/-zussen van moederszijde 1/3 (mannen en vrouwen gelijk; al-Nisāʾ 4:12). Deze delen putten de nalatenschap uit en voor de volle broer, die resterfgenaam is, blijft niets over. Hier splitsen de scholen zich in tweeën:

  • Ḥanafieten en ḥanbalieten: de volle broer is resterfgenaam en krijgt niets, omdat er niets overblijft (al-Qudūrī, p. 246; al-Mughnī, 6/280). Echtgenoot 900.000, moeder 300.000, halfbroer en halfzus van moederszijde ieder 300.000, volle broer 0.
  • Sjafiieten en malikieten: volgens de van ʿUmar, ʿUthmān en Zayd b. Thābit overgeleverde opvatting geldt ook de volle broer als kind van de moeder en deelt hij in het 1/3, dat in gelijke delen over de drie wordt verdeeld, zonder onderscheid tussen mannen en vrouwen (al-Umm, 4/91-92; al-Muwaṭṭaʾ, nr. 1859; al-Mughnī, 6/280). Echtgenoot 900.000, moeder 300.000, elk van de drie 1/9 → 200.000.

Dit geval heet de Mushtaraka of Ḥimāriyya (al-Mughnī, 6/280). Voor de andere verschillen tussen de scholen, zie faraid in de vier soennitische rechtsscholen.

10Alle acht gevallen in één tabel

GevalErfgenamen (netto nalatenschap)UitkomstVerschil tussen scholen
1Echtgenote + zoon + dochter (2.400.000)Echtgenote 300.000 · zoon 1.400.000 · dochter 700.000Geen
2Moeder + vader + dochter (1.200.000)Dochter 600.000 · moeder 200.000 · vader 400.000Geen
3Echtgenoot + moeder + vader (1.200.000)Echtgenoot 600.000 · moeder 200.000 · vader 400.000Geen (ʿUmariyyatān)
4Echtgenote + moeder + vader + 2 dochters (2.160.000)Echtgenote 240.000 · moeder 320.000 · vader 320.000 · dochters ieder 640.000Geen (ʿawl 24 → 27)
5Echtgenote + moeder + dochter (3.200.000)Ḥanafieten, ḥanbalieten: echtgenote 400.000 · dochter 2.100.000 · moeder 700.000Ja: volgens de oorspronkelijke malikitische en sjafiitische opvatting gaat het overschot naar de bayt al-māl
6Moeder + vader + 2 broers (1.200.000)Moeder 200.000 · vader 1.000.000 · broers 0Geen
7Dochter + dochter van de zoon + zus (1.200.000)Dochter 600.000 · dochter van de zoon 200.000 · zus 400.000Geen
8Echtgenoot + moeder + 2 halfbroers/-zussen van moederszijde + volle broer (1.800.000)Echtgenoot 900.000 · moeder 300.000 · resterende 600.000 naar broers en zussenJa: ḥanafieten en ḥanbalieten volle broer 0; sjafiieten en malikieten ieder van de drie 200.000

Voer uw eigen gezin in de gratis faraid-calculator in om de uitkomst volgens de vier scholen te zien, met breukentabel en motivering. Wie er erfgenaam is, leest u in Islamitisch erfrecht: wie krijgt hoeveel?

Veelgestelde vragen

Wanneer wordt ʿawl toegepast bij een faraid-berekening?

Wanneer de vaste delen samen meer zijn dan de nalatenschap. De verdeling wordt verhoogd tot het totaal van de delen en elk deel krimpt in dezelfde verhouding; bij echtgenote, moeder, vader en twee dochters bijvoorbeeld gaat de verdeling van 24 naar 27 en wordt het achtste deel van de echtgenote een negende (al-Qudūrī, p. 248; al-Mughnī, 6/289).

Wat is radd, en krijgt de echtgenoot daar iets van?

Zijn de delen samen minder dan de nalatenschap en is er geen resterfgenaam, dan geven de ḥanafitische en ḥanbalitische school het overschot terug aan de erfgenamen met een vast aandeel naar verhouding van hun delen (radd); volgens de oorspronkelijke opvatting van de malikitische en sjafiitische school gaat het naar de staatskas. Men is het erover eens dat aan de echtgenoten niets wordt teruggegeven (al-Mughnī, 6/296).

Hebben niet-erfgerechtigde broers en zussen invloed op het deel van de moeder?

Ja. Twee of meer broers of zussen die door de vader zijn uitgesloten, verlagen de moeder toch van 1/3 naar 1/6; het verschil blijft bij de vader (al-Ikhtiyār, 5/95; al-Mughnī, 6/382). Een broer of zus die door een beletsel als doding of verschil van godsdienst is uitgesloten, heeft geen invloed op de moeder (al-Ikhtiyār, 5/95).

Op welk bedrag zijn deze voorbeelden berekend?

Op de netto nalatenschap: begrafeniskosten, schulden en een geldig legaat van hoogstens een derde van wat na de schulden resteert, zijn al afgetrokken (al-Ikhtiyār, 5/85). De bedragen zijn met de rekenmachine van Faraid.AI voor de vier scholen afzonderlijk gecontroleerd en gelden in welke munt dan ook.

Bronnen

  1. De Koran — al-Nisāʾ 4:11, 12.
  2. Mālik b. Anas (d. 179/795). al-Muwaṭṭaʾ. Ed. Muḥammad Muṣṭafā al-Aʿẓamī. Abu Dhabi: Muʾassasat Zāyid b. Sulṭān Āl Nahyān, 1425/2004 — nr. 1854, 1859.
  3. al-Shāfiʿī, Muḥammad b. Idrīs (d. 204/820). al-Umm. 2nd ed. Beirut: Dār al-Fikr, 1403/1983 — 4/91-92.
  4. al-Qudūrī, Abū l-Ḥusayn Aḥmad b. Muḥammad (d. 428/1037). al-Mukhtaṣar. Ed. Kāmil Muḥammad Muḥammad ʿUwayḍa. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1418/1997 — p. 245, 246, 248.
  5. Ibn Qudāma, Muwaffaq al-Dīn ʿAbd Allāh b. Aḥmad (d. 620/1223). al-Mughnī. Cairo: Maktabat al-Qāhira, 1388/1968 — 6/269, 6/273, 6/277, 6/279, 6/280, 6/283, 6/289, 6/296, 6/298, 6/381, 6/382.
  6. al-Mawṣilī, Majd al-Dīn ʿAbd Allāh b. Maḥmūd (d. 683/1284). al-Ikhtiyār li-taʿlīl al-Mukhtār. Cairo: Maṭbaʿat al-Ḥalabī, 1356/1937 — 5/85, 5/94, 5/95, 5/96, 5/100.
  7. al-Buhūtī, Manṣūr b. Yūnus (d. 1051/1641). Kashshāf al-Qināʿ ʿan Matn al-Iqnāʿ. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, n.d. — 4/433, 437.

Fiqh-verwijzingen betreffen de genoemde edities van de klassieke soennitische werken (deel/pagina; bij al-Muwaṭṭaʾ het overleveringsnummer in de editie van al-Aʿẓamī). Hadiths worden aangehaald via de plaats waar deze werken ze overleveren. Wetsverwijzingen betreffen de geldende tekst.

Dit artikel is algemene informatie, geen fatwa en geen juridisch advies. Raadpleeg een gekwalificeerde deskundige in islamitisch erfrecht en een notaris of advocaat voordat u handelt.