
در این مقاله
۱نوبتهای وارثان در قانون
از ۱ ژوئیه ۲۰۲۳ کدکس مدنی تازه تاجیکستان نافذ است. وارثان قانونی به ترتیب نوبت فرا خوانده میشوند و وارثان هر نوبت، جز در ارث به حق نمایندگی، سهم برابر دارند (ماده 1273 کدکس مدنی تاجیکستان). در نوبت نخست فرزندان (از جمله فرزندخواندهها)، همسر، پدر و مادر و فرزندی که پس از مرگ متوفی زاده شود با سهم برابر ارث میبرند و نوهها به حق نمایندگی (ماده 1274 کدکس مدنی تاجیکستان)؛ نوبت دوم خواهر و برادر و پدربزرگ و مادربزرگاند (ماده 1275 کدکس مدنی تاجیکستان) و نوبت سوم عموها، داییها، عمهها و خالهها (ماده 1276 کدکس مدنی تاجیکستان).
فرائض به گونه دیگری تقسیم میکند: پسر دو برابر دختر، همسر با وجود فرزند ۱/۸ و شوهر ۱/۴، و پدر و مادر با وجود فرزند هر یک ۱/۶ (النساء: 11؛ النساء: 12)؛ فرزندخوانده وارث نیست (الأحزاب: 4؛ الأحزاب: 5). مثال: مردی همسر، یک پسر و یک دختر دارد و ترکه خالص 2,400,000 است. طبق قانون هر یک 800,000 میبرند؛ طبق فرائض همسر 300,000، پسر 1,400,000 و دختر 700,000 (مثالهای محاسبه ارث).
پیش از تقسیم، سهم همسرِ زنده از اموال مشترک زناشویی جدا میشود و تنها سهم متوفی در ترکه قرار میگیرد (ماده 1280 کدکس مدنی تاجیکستان).
۲وصیت و سهم اجباری
وصیت باید کتبی و با ذکر زمان و مکان تنظیم شود و وصیتکننده آن را به دست خود امضا کند؛ وصیتنامهای که نزد نوتاریوس تصدیق شده یا همارز آن باشد کتبی شمرده میشود و حضور شاهد در تصدیق الزامی است (ماده 1262 کدکس مدنی تاجیکستان). قانون اجازه میدهد شخص همه اموال خود را به هر کس بخواهد وصیت کند (ماده 1260 کدکس مدنی تاجیکستان)؛ اما در فقه وصیت تنها تا یک سوم ترکه پس از بدهیها نافذ است و وصیت به وارث جز با اجازه دیگر وارثان صحیح نیست (المغني، 6/137, 141).
محدودیت مهم قانون، سهم اجباری است: فرزندان صغیر یا ناتوان از کار، پدر و مادر یا همسرِ ناتوان از کار و افراد ناتوانِ تحت تکفل متوفی، صرفنظر از وصیت، دستکم دو سوم سهم قانونی خود را میبرند (ماده 1279 کدکس مدنی تاجیکستان). در مثال بالا اگر همسر ناتوان از کار باشد، سهم اجباری او دو سوم 800,000، یعنی حدود 533,333 است و از ۱/۸ فرائض بیشتر میشود؛ اما برای دختر صغیر این سهم (533,333) از سهم فرائض او (700,000) کمتر است و تعارضی پیش نمیآید.
۳راه تقسیم به فرائض: توافق نوتاریال وارثان
کدکس مدنی راهی روشن دارد: قواعد نوبت و اندازه سهمها را میتوان با توافق وارثان ذینفع که پس از گشایش میراث بسته شود و نزد نوتاریوس تصدیق گردد تغییر داد؛ این توافق نباید به حقوق وارثانی که در آن شریک نیستند و دارندگان سهم اجباری آسیب برساند (ماده 1273 کدکس مدنی تاجیکستان). بنابراین وارثان میتوانند پس از فوت، سهمها را مطابق فرائض تعیین کنند.
تقسیم ترکه نیز با توافق وارثان و مطابق سهمهایشان، و در صورت اختلاف از راه دادگاه، انجام میشود و قواعد شکل معاملات بر توافق تقسیم جاری است (ماده 1292 کدکس مدنی تاجیکستان). وارث میتواند با درخواست به نوتاریوس از میراث بگذرد (ماده 1285 کدکس مدنی تاجیکستان) و هنگام گذشتن، وارثی را که به نفع او میگذرد نام ببرد؛ گذشتن از سهم اجباری به نفع دیگری مجاز نیست (ماده 1286 کدکس مدنی تاجیکستان).
مصالحه وارثان در فقه نیز پذیرفته است: اگر وارثان با یکی از خود بر سهمش مصالحه کنند و در برابر آن مالی به او بدهند، در ترکه کالا کم یا زیاد بودن آن مال اشکالی ندارد و در پول نقد قواعد صرف رعایت میشود؛ عثمان رضیاللهعنه در حضور صحابه با تماضر، همسر عبدالرحمن بن عوف، بر سهم او مصالحه کرد (الاختيار، 3/10). اما تا بدهی میت پرداخت نشده، وارثان نه مصالحه میکنند و نه تقسیم (الاختيار، 3/11).
۴مهلتها، گواهی میراث و بدهیها
وارث باید ظرف شش ماه از گشایش میراث، با درخواست به نوتاریوس یا با تصرف عملی در اموال، میراث را بپذیرد (ماده 1282 کدکس مدنی تاجیکستان). نوتاریوس دولتیِ محل گشایش میراث، گواهی حق میراث را پس از شش ماه صادر میکند (ماده 1289 کدکس مدنی تاجیکستان). وارثانی که میراث را پذیرفتهاند بهطور تضامنی پاسخگوی بدهیهای متوفیاند، هر یک در حدود ارزش اموالی که به او رسیده است (ماده 1299 کدکس مدنی تاجیکستان)؛ در فقه نیز بدهی به ترکه تعلق دارد و وارث ملزم نیست از مال خود بپردازد (المغني، 5/155).
۵گامهای عملی
- ۱. ظرف شش ماه نزد نوتاریوس محل گشایش میراث درخواست پذیرش بدهید.
- ۲. هزینه تجهیز، بدهیها و مهر را بپردازید و سهمهای فرائض را محاسبه کنید (راهنمای محاسبه فرائض، جدول سهمالارث).
- ۳. توافق وارثان بر سهمهای فرائض را نزد نوتاریوس تصدیق کنید.
- ۴. گواهی میراث را بگیرید و انتقال ملک و حسابها را بر اساس آن انجام دهید؛ هزینهها و مالیاتهای مربوط را پیشتر از نوتاریوس بپرسید.
سهم هر وارث در سهم وارثان در اسلام آمده است؛ خانواده خود را در ماشینحساب رایگان فرائض وارد کنید (بیشتر مسلمانان تاجیکستان حنفیاند).
پرسشهای رایج
آیا در تاجیکستان میتوان ترکه را به فرائض تقسیم کرد؟
مهلت پذیرش میراث چقدر است؟
چه کسانی سهم اجباری دارند؟
منابع
- قرآن کریم — النساء: 11، 12; الأحزاب: 4، 5.
- ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — 5/155، 6/137, 141.
- الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — 3/10، 3/11.
- کدکس مدنی جمهوری تاجیکستان، قانون شماره ۱۹۱۸ مورخ ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲ (نافذ از ۱ ژوئیه ۲۰۲۳؛ با اصلاحات تا قانون شماره ۲۱۷۱ مورخ ۱۴ مه ۲۰۲۵) — مواد 1260، 1262، 1273، 1274، 1275، 1276، 1279، 1280، 1282، 1283، 1285، 1286، 1289، 1292، 1299.
ارجاعات فقهی به چاپهای ذکرشده از کتابهای کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شدهاند که این کتابها آنها را روایت کردهاند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.
این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.


