قانون کشور۴ دقیقه مطالعه

ارث اهل سنت در ایران

قانون مدنی ایران بر فقه جعفری است؛ اما به حکم اصل ۱۲ قانون اساسی و قانون ۱۳۱۲، دادگاه در ارث ایرانیان اهل سنت قواعد مذهب متوفی را رعایت می‌کند. تفاوت‌ها، مثال و گام‌ها — با مستند قانونی.

ارث اهل سنت در ایران
در این مقاله

۱قانون مدنی و حق اهل سنت

بخش ارث قانون مدنی ایران بر فقه جعفری استوار است: وارثان نسبی سه طبقه‌اند — ۱) پدر و مادر و اولاد و اولادِ اولاد، ۲) اجداد و برادر و خواهر و اولاد آن‌ها، ۳) عموها و عمه‌ها و دایی‌ها و خاله‌ها و اولاد آن‌ها (ماده ⁦862⁩ قانون مدنی ایران) — و طبقه بعد تنها وقتی ارث می‌برد که از طبقه پیشین کسی نباشد (ماده ⁦863⁩ قانون مدنی ایران).

اما برای ایرانیان اهل سنت، قانون اساسی مذاهب حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی را در احوال شخصیه، از جمله ارث و وصیت، و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمی شناخته است (اصل ⁦12⁩ قانون اساسی ایران). قانون ۱۳۱۲ نیز دادگاه‌ها را مکلف می‌کند در ارث و وصیت ایرانیان غیرشیعه‌ای که مذهبشان رسمیت دارد، قواعد و عادات مسلّم مذهب متوفی را رعایت کنند، جز در مواردی که مقررات راجع به انتظامات عمومی باشد (قانون ۱۳۱۲ احوال شخصیه ایرانیان غیرشیعه). بنابراین ترکه متوفای سنی‌مذهب باید طبق فقه مذهب خود او تقسیم شود.

۲تفاوت‌ها در یک مثال

مردی همسر، یک دختر و یک برادر پدر و مادری دارد و ترکه خالص او 2,400,000 است.

  • طبق قانون مدنی: همسر با وجود فرزند ۱/۸ می‌برد (ماده ⁦913⁩ قانون مدنی ایران)؛ اگر فرزند منحصر به یکی باشد، خواه پسر خواه دختر، باقی ترکه به او می‌رسد (ماده ⁦907⁩ قانون مدنی ایران) و برادر که در طبقه دوم است ارث نمی‌برد (ماده ⁦863⁩ قانون مدنی ایران): همسر 300,000، دختر 2,100,000، برادر 0.
  • طبق فقه چهار مذهب اهل سنت: همسر ۱/۸ و دختر ۱/۲ (النساء: 11؛ النساء: 12)؛ باقی به نزدیک‌ترین مرد عصبه، یعنی برادر، می‌رسد (المغني، ⁦6/277⁩): همسر 300,000، دختر 1,200,000، برادر 900,000.

تفاوت‌های دیگر: در قانون مدنی اولادِ اولاد، از جمله فرزندان دختر، جای پدر یا مادر خود را می‌گیرند (ماده ⁦911⁩ قانون مدنی ایران)؛ در فقه اهل سنت فرزندان دختر از ذوی‌الارحام‌اند: اگر جز همسران هیچ صاحب‌فرض و عصبه‌ای نباشد، نزد حنفیه و حنابله ارث می‌برند (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/317⁩) و امام مالک و امام شافعی آنان را وارث نمی‌دانند (الموطأ، شماره ⁦1889⁩). همچنین اگر پدر و مادر با یک دختر وارث باشند، قانون مدنی باقی‌مانده را به نسبت سهم‌ها میان همه آنان رد می‌کند (ماده ⁦908⁩ قانون مدنی ایران)، اما در فقه اهل سنت پدر افزون بر ۱/۶، باقی را به عصوبت می‌برد (المغني، ⁦6/277⁩).

در خانواده‌ای با همسر، پسر و دختر، دو نظام به نتیجه یکسان می‌رسند (ماده ⁦913⁩ قانون مدنی ایران؛ ماده ⁦907⁩ قانون مدنی ایران)؛ نمونه‌های دیگر در مثال‌های محاسبه ارث آمده است.

۳در عمل چه باید کرد؟

  • ۱. هنگام درخواست گواهی انحصار وراثت و تقسیم ترکه، مذهب متوفی را اعلام کنید و رعایت قواعد مذهب او را به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی و قانون ۱۳۱۲ بخواهید.
  • ۲. پیش از تقسیم، هزینه تجهیز، بدهی‌ها و مهریه را بپردازید؛ وصیت تا یک سوم باقی‌مانده اجرا می‌شود و وصیت به وارث جز با اجازه دیگر وارثان صحیح نیست (الاختيار، ⁦5/85⁩؛ المغني، ⁦6/137, 141⁩). قانون مدنی نیز قیمت کفن، دیون و وصایا را تا ثلث، و بیش از آن با اجازه وارثان، پیش از تقسیم ادا می‌کند (ماده ⁦869⁩ قانون مدنی ایران).
  • ۳. سهم‌ها را بر پایه مذهب متوفی محاسبه کنید (راهنمای محاسبه فرائض، جدول سهم‌الارث).
  • ۴. اگر همه وارثان بالغ و راضی‌اند، می‌توانند ترکه را با توافق و به سهم‌های همان مذهب تقسیم کنند و تقسیم‌نامه را در دفتر اسناد رسمی ثبت کنند.

مصالحه وارثان در فقه نیز پذیرفته است: اگر وارثان با یکی از خود بر سهمش مصالحه کنند و در برابر آن مالی به او بدهند، در ترکه کالا کم یا زیاد بودن آن مال اشکالی ندارد و در پول نقد قواعد صرف رعایت می‌شود؛ عثمان رضی‌الله‌عنه در حضور صحابه با تماضر، همسر عبدالرحمن بن عوف، بر سهم او مصالحه کرد (الاختيار، ⁦3/10⁩). اما تا بدهی میت پرداخت نشده، وارثان نه مصالحه می‌کنند و نه تقسیم (الاختيار، ⁦3/11⁩).

مالیات و ثبت: مالیات بر ارث تابع قانون مالیات‌های مستقیم است؛ پیش از انتقال ملک یا برداشت از حساب‌ها، تکلیف مالیاتی و مدارک لازم را از اداره امور مالیاتی و دفتر اسناد رسمی بپرسید.

۴Faraid.AI برای چه کسانی است؟

ماشین‌حساب Faraid.AI سهم‌ها را بر پایه چهار مذهب اهل سنت محاسبه می‌کند و فقه جعفری را محاسبه نمی‌کند. اگر متوفی شیعه بوده، ترکه طبق قانون مدنی تقسیم می‌شود و نتیجه این ماشین‌حساب برای او معتبر نیست. برای متوفای سنی‌مذهب، مذهب او را در ماشین‌حساب رایگان فرائض انتخاب کنید؛ سهم هر وارث در سهم وارثان در اسلام و اختلاف مذاهب در فرائض در چهار مذهب اهل سنت آمده است.

پرسش‌های رایج

آیا ارث ایرانیان اهل سنت طبق قانون مدنی تقسیم می‌شود؟

به حکم اصل ۱۲ قانون اساسی، مذاهب اهل سنت در ارث و وصیت و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند (اصل ⁦12⁩ قانون اساسی ایران)، و قانون ۱۳۱۲ دادگاه را به رعایت قواعد مذهب متوفی مکلف می‌کند (قانون ۱۳۱۲ احوال شخصیه ایرانیان غیرشیعه).

بزرگ‌ترین تفاوت قانون مدنی با فقه اهل سنت در ارث چیست؟

نبودن عصبه: در قانون مدنی هر فرزند، حتی یک دختر، خواهر و برادر را محروم می‌کند و باقی ترکه به او می‌رسد (ماده ⁦907⁩ قانون مدنی ایران؛ ماده ⁦863⁩ قانون مدنی ایران)؛ در فقه اهل سنت دختر ۱/۲ می‌برد و باقی به عصبه، مثلاً برادر، می‌رسد (المغني، ⁦6/277⁩).

آیا ماشین‌حساب Faraid.AI فقه جعفری را محاسبه می‌کند؟

خیر؛ تنها چهار مذهب اهل سنت را. ترکه متوفای شیعه طبق قانون مدنی تقسیم می‌شود (ماده ⁦862⁩ قانون مدنی ایران).

منابع

  1. قرآن کریم — النساء: 11، 12.
  2. مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره ⁦1889⁩.
  3. القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص ⁦247⁩.
  4. ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — ⁦6/137, 141⁩، ⁦6/277⁩، ⁦6/317⁩.
  5. الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — ⁦3/10⁩، ⁦3/11⁩، ⁦5/85⁩.
  6. قانون مدنی ایران، جلد نخست (مواد ۱ تا ۹۵۵، مصوب ۱۳۰۷)، متن منتشرشده مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی — مواد ⁦862⁩، ⁦863⁩، ⁦869⁩، ⁦907⁩، ⁦908⁩، ⁦911⁩، ⁦913⁩.
  7. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸، بازنگری ۱۳۶۸) — اصل ⁦12⁩.
  8. قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه در محاکم، ماده واحده، مصوب ۳۱ تیر ۱۳۱۲ کمیسیون قوانین عدلیه مجلس شورای ملی.

ارجاعات فقهی به چاپ‌های ذکرشده از کتاب‌های کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شده‌اند که این کتاب‌ها آن‌ها را روایت کرده‌اند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.

این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.