راهنماهای فرائض۴ دقیقه مطالعه

سهم‌الارث خواهر و برادر در فرائض

سهم‌الارث خواهر و برادر در فقه اهل سنت: خواهر و برادر ابوینی، پدری و مادری کی ارث می‌برند، سهم‌های ۱/۲، ۲/۳، ۱/۶ و ۱/۳، قاعده ۲ به ۱، حجب و مثال‌های حل‌شده.

سهم‌الارث خواهر و برادر در فرائض
در این مقاله

۱خواهر و برادر چه زمانی ارث می‌برند؟

خواهر و برادر فقط در برخی حالت‌ها وارث‌اند. قرآن سهم آنان را در آیات کلاله بیان کرده است، یعنی کسی که نه فرزند دارد و نه پدر (النساء: 12؛ النساء: 176). از این رو پیش از محاسبه سهم خواهر و برادر باید دید چه کسان دیگری زنده‌اند:

  • پسر یا پسرِ پسر: همه خواهر و برادرها محروم می‌شوند.
  • پدر: همه خواهر و برادرها، از جمله مادری، محروم می‌شوند.
  • دختر یا دخترِ پسر: خواهر و برادر مادری محروم می‌شوند؛ خواهر و برادر ابوینی و پدری هنوز می‌توانند باقی‌مانده را به عنوان عصبه بگیرند.
  • جد: خواهر و برادر مادری محروم می‌شوند؛ درباره خواهر و برادر ابوینی و پدری مذاهب اختلاف دارند (پایین‌تر را ببینید).

(مختصر القدوري، ص ⁦245-246⁩؛ الاختيار، ⁦5/95⁩؛ المغني، ⁦6/267-268⁩.) حتی اگر خواهر و برادرها به سبب پدر ارث نبرند، دو نفر یا بیشتر از آنان سهم مادر را از ۱/۳ به ۱/۶ کاهش می‌دهند (الاختيار، ⁦5/95⁩؛ الموطأ، شماره ⁦1854⁩).

۲سه نوع خواهر و برادر و سهم آنان

  • خواهر ابوینی: اگر یکی باشد ۱/۲، دو یا بیشتر ۲/۳؛ با برادر ابوینی عصبه می‌شود و برادر دو برابر می‌برد (۲ به ۱)؛ همراه دختر متوفی باقی‌مانده را می‌گیرد (النساء: 176؛ المغني، ⁦6/269⁩).
  • برادر ابوینی: عصبه است؛ پس از سهم‌های معین باقی‌مانده را می‌گیرد و خواهر و برادر پدری را محروم می‌کند (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩).
  • خواهر پدری: اگر خواهر ابوینی نباشد مانند اوست؛ همراه یک خواهر ابوینی ۱/۶ برای تکمیل ۲/۳ می‌برد؛ دو خواهر ابوینی او را محروم می‌کنند، مگر اینکه برادر پدری همراهش باشد (المغني، ⁦6/274⁩؛ الاختيار، ⁦5/94⁩).
  • برادر پدری: پس از برادر ابوینی عصبه است (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩).
  • خواهر یا برادر مادری: اگر یکی باشد ۱/۶؛ دو یا بیشتر ۱/۳ را به‌طور مساوی و بدون تفاوت زن و مرد تقسیم می‌کنند (النساء: 12؛ مختصر القدوري، ص ⁦245⁩).

پسرِ برادر ابوینی یا پدری تنها در نبود برادر به عنوان عصبه ارث می‌برد؛ فرزندان خواهر و فرزندان خواهر و برادر مادری از ذوی‌الارحام‌اند (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦247⁩).

۳مثال‌های حل‌شده با خواهر و برادر

در همه مثال‌ها متوفی نه فرزند دارد، نه فرزندِ پسر، نه پدر و نه جد؛ مبلغ‌ها ترکه خالص پس از هزینه تجهیز، بدهی‌ها و وصیت است.

  • همسر (زن) + یک برادر ابوینی + یک خواهر ابوینی (120,000): همسر چون فرزندی نیست ۱/۴ می‌برد ← 30,000 (النساء: 12). باقی 90,000 به نسبت ۲ به ۱ میان خواهر و برادر: برادر 60,000، خواهر 30,000 (النساء: 176).
  • شوهر + یک خواهر ابوینی (100,000): شوهر ۱/۲ ← 50,000؛ خواهر ۱/۲ ← 50,000 (النساء: 12؛ النساء: 176). سهم‌های معین همه ترکه را می‌گیرند و چیزی باقی نمی‌ماند.
  • مادر + دو خواهر ابوینی + یک برادر مادری (60,000): مادر چون بیش از یک خواهر و برادر هست ۱/۶ می‌برد ← 10,000 (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩)؛ دو خواهر ۲/۳ ← هر کدام 20,000 (النساء: 176)؛ برادر مادری ۱/۶ ← 10,000 (النساء: 12).
  • مادر + خواهر ابوینی + خواهر پدری + خواهر مادری (60,000): خواهر ابوینی ۱/۲ ← 30,000؛ خواهر پدری ۱/۶ برای تکمیل ۲/۳ ← 10,000 (المغني، ⁦6/274⁩)؛ خواهر مادری ۱/۶ ← 10,000؛ مادر ۱/۶ ← 10,000.

هر چهار مثال در چهار مذهب اهل سنت یکسان است.

۴جایی که مذاهب اختلاف دارند: جد و مسئله مشرّکه

جد همراه خواهر و برادر ابوینی یا پدری. به نظر ابوحنیفه جد مانند پدر است و خواهر و برادرها را محروم می‌کند (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/306⁩). به نظر ابویوسف و محمد و نیز مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی، جد با خواهر و برادرها تقسیم (مقاسمه) می‌کند و اگر سهمش از حدی کمتر شود، گزینه سودمندتر به او داده می‌شود (الموطأ، شماره ⁦1868⁩؛ المغني، ⁦6/309⁩).

مشرّکه (حماریه). اگر وارثان شوهر، مادر، دو یا چند خواهر و برادر مادری و یک برادر ابوینی باشند، سهم‌های معین همه ترکه را می‌گیرند. مذاهب شافعی و مالکی برادر ابوینی را در ۱/۳ خواهر و برادرهای مادری شریک می‌کنند (الأم، ⁦4/91-92⁩؛ الموطأ، شماره ⁦1859⁩)؛ مذاهب حنفی و حنبلی نه (مختصر القدوري، ص ⁦246⁩؛ المغني، ⁦6/279-280⁩). محاسبه کامل را در مثال‌های محاسبه ارث و اختلاف مذاهب در ارث ببینید.

خانواده خود را در ماشین‌حساب رایگان فرائض وارد کنید تا سهم هر خواهر و برادر را در چهار مذهب ببینید.

پرسش‌های رایج

آیا با زنده بودن پدر، خواهر و برادر ارث می‌برند؟

نه. پدر همه خواهر و برادرها را محروم می‌کند، اما دو نفر یا بیشتر از آنان باز هم سهم مادر را به ۱/۶ کاهش می‌دهند (الاختيار، ⁦5/95⁩).

اگر متوفی فقط دختر داشته باشد، خواهر و برادر ارث می‌برند؟

بله؛ خواهر و برادر ابوینی یا پدری باقی‌مانده را به عنوان عصبه می‌گیرند و خواهر همراه دختر متوفی باقی‌مانده را می‌برد (المغني، ⁦6/269⁩). خواهر و برادر مادری به سبب دختر محروم‌اند.

آیا خواهر و برادر ناتنی ارث می‌برند؟

خواهر و برادر پدری و مادری طبق قواعد بالا وارث‌اند (النساء: 12؛ النساء: 176). فرزندان نامادری یا ناپدری که با متوفی پیوند خونی ندارند وارث نیستند.

منابع

  1. قرآن کریم — النساء: 12، 176.
  2. مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره ⁦1854⁩، ⁦1859⁩، ⁦1868⁩.
  3. الشافعي، محمد بن إدريس (ت 204هـ). الأم. ط2. بيروت: دار الفكر، 1403هـ/1983م — ⁦4/91-92⁩.
  4. القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص ⁦245⁩، ⁦245-246⁩، ⁦246⁩، ⁦247⁩.
  5. ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — ⁦6/267-268⁩، ⁦6/269⁩، ⁦6/274⁩، ⁦6/279-280⁩، ⁦6/306⁩، ⁦6/309⁩.
  6. الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — ⁦5/94⁩، ⁦5/95⁩.

ارجاعات فقهی به چاپ‌های ذکرشده از کتاب‌های کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شده‌اند که این کتاب‌ها آن‌ها را روایت کرده‌اند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.

این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.