راهنماهای فرائض۳ دقیقه مطالعه

حجب: محرومیت و کاهش سهم در فرائض

حجب حرمان و حجب نقصان: کدام خویشاوند وارثی را محروم می‌کند یا سهمش را کم می‌کند، با مثال حل‌شده و تفاوت حجب با موانع ارث.

حجب: محرومیت و کاهش سهم در فرائض
در این مقاله

۱حجب چیست؟

حجب یعنی سهم یک وارث به سبب حضور وارثی نزدیک‌تر به‌کلی از میان برود یا کم شود (مختصر القدوري، ص ⁦245-246⁩؛ المغني، ⁦6/267-268⁩). دو نوع است:

  • حجب حرمان: وارث چیزی نمی‌برد (مثلاً خواهران و برادران در حضور پسر).
  • حجب نقصان: وارث همچنان ارث می‌برد، ولی کمتر (مثلاً ۱/۴ همسرِ زن در حضور فرزند به ۱/۸ می‌رسد).

اگر یک قاعده حجب از قلم بیفتد، کل جدول نادرست می‌شود؛ به همین دلیل محاسبه به خانواده کامل نیاز دارد.

۲حجب نقصان: سهم‌هایی که کم می‌شوند

  • شوهر: بدون فرزند ۱/۲، با فرزند ۱/۴ (النساء: 12)
  • زن: بدون فرزند ۱/۴، با فرزند ۱/۸ (النساء: 12)
  • مادر: اگر فرزند یا دو خواهر و برادر یا بیشتر نباشد ۱/۳، وگرنه ۱/۶ (النساء: 11)
  • دختر پسر: اگر پسر و دختری نباشد مانند دختر؛ در کنار یک دختر ۱/۶ (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩)

در اینجا «فرزند» فرزندان پسر را هم دربرمی‌گیرد (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩). توجه کنید که دو خواهر و برادر یا بیشتر، مادر را به ۱/۶ می‌رسانند، حتی اگر خودشان به سبب پدر محجوب باشند (الاختيار، ⁦5/95⁩؛ المغني، ⁦6/304⁩).

۳حجب حرمان: وارثانی که محروم می‌شوند

رایج‌ترین موارد (مختصر القدوري، ص ⁦245-246⁩؛ المغني، ⁦6/267-268⁩):

  • پسر: فرزندان پسر و همه خواهران و برادران را محجوب می‌کند.
  • پدر: جد و همه خواهران و برادران، از جمله مادری، را محجوب می‌کند.
  • برادر تنی: خواهران و برادران پدری را محجوب می‌کند.
  • دو دختر: دختر پسر را محجوب می‌کنند، مگر پسرِ پسر او را عصبه کند (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩).
  • خواهران و برادران مادری: هر فرزند متوفی (حتی دختر)، پدر یا جد آنها را محجوب می‌کند (مختصر القدوري، ص ⁦245-247⁩).
  • مادر: همه جده‌ها را محجوب می‌کند؛ پدر جده پدری را محجوب می‌کند. مذهب حنبلی جده پدری را در کنار پدر وارث می‌داند (الموطأ، شماره ⁦1874⁩؛ المغني، ⁦6/303⁩).

وقتی جد و خواهران و برادران با هم ارث می‌برند، مذاهب اختلاف دارند: نزد ابوحنیفه جد آنها را محجوب می‌کند، و بنا بر نظر دیگر با آنها شریک می‌شود (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩؛ المغني، ⁦6/306⁩). ببینید فرائض در چهار مذهب اهل سنت.

۴وارثانی که هرگز به‌کلی محجوب نمی‌شوند

پدر، مادر، پسر، دختر و همسران هرگز به‌کلی محجوب نمی‌شوند؛ سهم آنها فقط ممکن است کم شود (الاختيار، ⁦5/94⁩). این شش تن بی‌واسطه و بدون وارثی دیگر در میان، به متوفی پیوسته‌اند.

۵حجب با مانع ارث یکی نیست

کسی که مانع ارثی مانند قتل یا اختلاف دین دارد، اصلاً وارث نیست و در سهم هیچ‌کس اثر نمی‌گذارد (الاختيار، ⁦5/95⁩؛ مختصر القدوري، ص ⁦246⁩). اما وارثِ محجوب صفت وارث را نگه می‌دارد و گاهی هنوز سهم وارث دیگری را کم می‌کند.

مثال: مردی درگذشته و مادر، پدر و دو برادر تنی از او مانده‌اند. برادران به سبب پدر محجوب‌اند، اما مادر را از ۱/۳ به ۱/۶ می‌رسانند (الاختيار، ⁦5/95⁩؛ المغني، ⁦6/304⁩). با ترکه خالص 1,200,000 مادر 200,000 و پدر به عنوان عصبه 1,000,000 می‌برد؛ برادران چیزی نمی‌برند.

همین خانواده را در ماشین‌حساب رایگان فرائض وارد کنید تا نتیجه را در هر یک از چهار مذهب همراه با کسرها و دلیل ببینید. نتیجه جنبه آگاهی‌بخشی دارد؛ در مسائل پیچیده با کارشناس فرائض مشورت کنید.

پرسش‌های رایج

چرا ممکن است نوه از پدربزرگ یا مادربزرگ چیزی نبرد؟

اگر متوفی پسری زنده داشته باشد، فرزندان پسر محجوب‌اند (مختصر القدوري، ص ⁦245⁩)؛ فرزندان دختر از ذوی‌الارحام‌اند (مختصر القدوري، ص ⁦247⁩). برخی قوانین ملی به این نوه‌ها وصیت واجبه می‌دهند؛ ببینید نوشته وصیت.

خواهران و برادران کی ارث می‌برند؟

خواهران و برادران تنی و پدری وقتی ارث می‌برند که متوفی پسر، پسرِ پسر یا پدر نداشته باشد؛ در کنار جد مذاهب اختلاف دارند (مختصر القدوري، ص ⁦245-247⁩؛ المغني، ⁦6/306⁩). خواهران و برادران مادری فقط وقتی ارث می‌برند که هیچ فرزند، پدر و جدی نباشد.

آیا وارث محجوب می‌تواند بر سهم دیگری اثر بگذارد؟

در برخی موارد، بله: دو خواهر و برادر یا بیشتر که به سبب پدر محجوب‌اند، باز هم مادر را به ۱/۶ می‌رسانند (الاختيار، ⁦5/95⁩؛ المغني، ⁦6/304⁩).

منابع

  1. قرآن کریم — النساء: 11، 12.
  2. مالك بن أنس (ت 179هـ). الموطأ. تحقيق محمد مصطفى الأعظمي. أبوظبي: مؤسسة زايد بن سلطان آل نهيان، 1425هـ/2004م — شماره ⁦1874⁩.
  3. القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص ⁦245⁩، ⁦245-246⁩، ⁦245-247⁩، ⁦246⁩، ⁦247⁩.
  4. ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — ⁦6/267-268⁩، ⁦6/303⁩، ⁦6/304⁩، ⁦6/306⁩.
  5. الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — ⁦5/94⁩، ⁦5/95⁩.

ارجاعات فقهی به چاپ‌های ذکرشده از کتاب‌های کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شده‌اند که این کتاب‌ها آن‌ها را روایت کرده‌اند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.

این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.