
Bu yazıda
1Hacb nedir?
Hacb, daha yakın bir mirasçının bulunması yüzünden başka bir mirasçının payının tamamen düşmesi ya da azalmasıdır (Kudûrî, s. 245-246; el-Muğnî, 6/267-268). İki türü vardır:
- Hacb-ı hirmân: mirasçı hiç pay alamaz (örneğin oğul varken kardeşler).
- Hacb-ı noksân: mirasçı pay alır ama daha az alır (örneğin çocuk varken zevcenin 1/4'ü 1/8'e iner).
Hacb atlandığında bütün tablo yanlış çıkar; bu yüzden hesap, aile yapısı eksiksiz girilerek yapılmalıdır.
2Hacb-ı noksân: payı azalan mirasçılar
- Koca: çocuk yoksa 1/2, varsa 1/4 (Nisâ 4/12)
- Zevce: çocuk yoksa 1/4, varsa 1/8 (Nisâ 4/12)
- Anne: çocuk ya da iki veya daha fazla kardeş yoksa 1/3, varsa 1/6 (Nisâ 4/11)
- Oğlun kızı: oğul ve kız yokken kız gibi alır; tek kızla birlikteyken 1/6 alır (Kudûrî, s. 245)
Burada “çocuk”, oğlun çocuklarını da kapsar (Kudûrî, s. 245). Dikkat: iki veya daha fazla kardeş, baba yüzünden kendileri mirasçı olmasalar bile annenin payını 1/6'ya indirir (el-İhtiyâr, 5/95; el-Muğnî, 6/304).
3Hacb-ı hirmân: tamamen düşen mirasçılar
En sık görülen durumlar (Kudûrî, s. 245-246; el-Muğnî, 6/267-268):
- Oğul: oğlun çocuklarını ve bütün kardeşleri düşürür.
- Baba: dedeyi ve anne-bir kardeşler dâhil bütün kardeşleri düşürür.
- Öz erkek kardeş: baba-bir kardeşleri düşürür.
- İki kız: oğlun kızını düşürür; yanında onu asabe yapan bir oğul oğlu varsa düşmez (Kudûrî, s. 245).
- Anne-bir kardeşler: ölenin çocuğu (kız dâhil), babası veya dedesi varken düşer (Kudûrî, s. 245-247).
- Anne: bütün nineleri düşürür; baba, baba tarafı nineyi düşürür. Hanbelî mezhebi baba tarafı nineyi babayla birlikte de mirasçı sayar (el-Muvatta', nr. 1874; el-Muğnî, 6/303).
Dede ile kardeşlerin birlikte bulunduğu durumda mezhepler ayrışır: Ebû Hanîfe'ye göre dede kardeşleri düşürür, diğer görüşe göre onlarla paylaşır (Kudûrî, s. 247; el-Muğnî, 6/306). Ayrıntı için 4 mezhebe göre farklar yazısına bakın.
4Hiçbir zaman tamamen düşmeyen mirasçılar
Baba, anne, oğul, kız ve eşler hiçbir durumda tamamen düşmez; yalnız payları azalabilir (el-İhtiyâr, 5/94). Bu altı mirasçı, ölene doğrudan bağlıdır ve araya başka bir mirasçı girmez.
5Hacb ile miras engeli aynı şey değildir
Öldürme veya din farkı gibi bir miras engeli (mâni) bulunan kişi mirasçı sayılmaz ve başkasının payını da düşürmez (el-İhtiyâr, 5/95; Kudûrî, s. 246). Hacb edilen kişi ise mirasçılık sıfatını kaybetmiş değildir; bu yüzden bazen başkasının payını azaltabilir.
Örnek: Bir erkek vefat etti; geriye annesi, babası ve iki öz erkek kardeşi kaldı. Kardeşler baba yüzünden düşer, fakat annenin payını 1/3'ten 1/6'ya indirirler (el-İhtiyâr, 5/95; el-Muğnî, 6/304). Net tereke 1.200.000 TL ise anne 200.000 TL, baba asabe olarak 1.000.000 TL alır; kardeşler pay almaz.
Aynı aileyi ücretsiz feraiz hesaplayıcısına girerseniz sonucu dört mezhebe göre, kesirli tablo ve gerekçeleriyle görürsünüz. Sonuç bilgilendirme amaçlıdır; karmaşık vakalarda yetkin bir feraiz uzmanına danışın.
Sık Sorulan Sorular
Torun, dedesinin mirasından neden pay alamayabilir?
Kardeşler hangi durumda mirasçı olur?
Hacbe uğrayan mirasçı başkasının payını etkiler mi?
Kaynaklar
- Kur'ân-ı Kerîm — Nisâ 4/11, 12.
- Mâlik b. Enes (ö. 179/795). el-Muvatta'. Thk. Muhammed Mustafa el-A'zamî. Ebûzabi: Müessesetü Zâyid b. Sultân Âl Nehyân, 1425/2004 — nr. 1874.
- Kudûrî, Ebü'l-Hüseyn Ahmed b. Muhammed (ö. 428/1037). el-Muhtasar. Thk. Kâmil Muhammed Muhammed Uveyda. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1418/1997 — s. 245, 245-246, 245-247, 246, 247.
- İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed (ö. 620/1223). el-Muğnî. Kahire: Mektebetü'l-Kâhire, 1388/1968 — 6/267-268, 6/303, 6/304, 6/306.
- Mevsılî, Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd (ö. 683/1284). el-İhtiyâr li-ta'lîli'l-Muhtâr. Kahire: Matbaatü'l-Halebî, 1356/1937 — 5/94, 5/95.
Fıkhî atıflar, künyesi verilen klasik Ehl-i Sünnet eserlerinin belirtilen baskılarına göredir (cilt/sayfa; el-Muvatta' için A'zamî neşrinin rivayet numarası). Hadisler, bu eserlerin naklettiği yer gösterilerek anılmıştır. Hukuki atıflar kanunların yürürlükteki metnine yapılmıştır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; fetva veya hukuki görüş değildir. Uygulamadan önce yetkili bir İslam miras hukuku uzmanına ve avukata danışınız.


