
در این مقاله
۱جایگاه وصیت در ترکه کجاست؟
قرآن سهمهای ارث را «پس از وصیتی که کرده یا بدهیای» بیان میکند (النساء: 11؛ النساء: 12). هزینه تجهیز میت، بدهیها و وصیتها به همین ترتیب از ترکه برداشته میشوند و سپس ترکه خالص میان وارثان تقسیم میشود (الاختيار، 5/85). وصیت پس از بدهی است: در ترکهای که بدهیاش از دارایی بیشتر است، وصیت اجرا نمیشود.
۲سقف یکسوم
وقتی سعد بن ابیوقاص خواست بیشتر مالش را وصیت کند، پیامبر فرمود: «یکسوم، و یکسوم هم زیاد است» (المغني، 6/137). پس وصیت تا یکسومِ آنچه پس از بدهیها میماند اجرا میشود. بیش از آن فقط در صورتی معتبر است که وارثان پس از فوت وصیتکننده رضایت دهند.
مثال: اگر پس از بدهیها 900,000 بماند، وصیت حداکثر 300,000 است. وارثان همسر، یک پسر و یک دختر هستند و 300,000 برای یک مؤسسه خیریه وصیت شده است. 600,000 باقیمانده تقسیم میشود: همسر ۱/۸ = 75,000؛ از 525,000 باقیمانده پسر 350,000 و دختر 175,000 میبرد (النساء: 11؛ النساء: 12).
۳وصیت برای وارث
در حدیث آمده است: «خداوند حق هر صاحب حقی را به او داده است، پس برای وارث وصیتی نیست». وصیت به سود وارث معتبر نیست مگر دیگر وارثان پس از فوت وصیتکننده رضایت دهند (المغني، 6/137, 141). کسانی که وارث نیستند میتوانند در حد یکسوم وصیت دریافت کنند: فرزندخوانده، عروس یا داماد، نوه محجوب یا یک مؤسسه خیریه (الأحزاب: 4؛ الأحزاب: 5؛ المغني، 6/137).
۴وصیت واجبه برای نوههای یتیم
در فرائض کلاسیک، اگر متوفی پسری زنده داشته باشد، فرزندان پسری که پیشتر مرده از پدربزرگ یا مادربزرگ خود ارث نمیبرند، و فرزندان دختر از ذویالارحاماند (مختصر القدوري، ص 245؛ مختصر القدوري، ص 247). بیشتر عالمان وصیت کردن را واجب نمیدانند؛ از حنابله ابوبکر عبدالعزیز، و داوود ظاهری آن را برای خویشاوندانی که ارث نمیبرند واجب دانستهاند، و این نظر از مسروق، طاووس و قتاده نیز نقل شده است (البقرة: 180؛ المغني، 6/137-138).
چند کشور بر پایه همین نظر، با قانون به نوهها سهم دادهاند:
- مصر: وصیت واجبه برای نوادگان فرزندی که پیش از متوفی یا همراه او مرده، برابر سهم پدر یا مادرشان و در حد یکسوم ترکه (المادة 76 من قانون الوصية المصري).
- سوریه: برای فرزندان پسر یا دختری که پیش از متوفی مرده؛ بنا بر متن اصلاحشده فقط نسل اول (المادة 257 من قانون الأحوال الشخصية السوري).
- مراکش: قاعدهای مشابه به نام تنزیل (المادة 369-372 من مدونة الأسرة المغربية).
- پاکستان: فرزندان فرزندِ پیشمرده سهمی را میبرند که پدر یا مادرشان میبرد (Muslim Family Laws Ordinance 1961, s. 4).
- اندونزی: نوهها به عنوان وارثان جانشین (ahli waris pengganti) (Compilation of Islamic Law (KHI), art. 185)؛ وصیت واجبه تا یکسوم میان فرزندخوانده و والدین پذیرنده (Compilation of Islamic Law (KHI), art. 209).
محاسبه Faraid.AI بر اساس قانون کشورها این قواعد را جداگانه اجرا میکند. برای جنبه حقوقی در ایران ببینید ارث اهل سنت در ایران.
همین خانواده را در ماشینحساب رایگان فرائض وارد کنید تا نتیجه را در هر یک از چهار مذهب همراه با کسرها و دلیل ببینید. نتیجه جنبه آگاهیبخشی دارد؛ در مسائل پیچیده با کارشناس فرائض مشورت کنید.
پرسشهای رایج
آیا میتوانم همه مالم را وصیت کنم؟
آیا میتوانم برای یکی از فرزندانم بیشتر وصیت کنم؟
آیا وصیت واجبه بخشی از فقه کلاسیک است؟
منابع
- قرآن کریم — البقرة: 180; النساء: 11، 12; الأحزاب: 4، 5.
- القدوري، أبو الحسين أحمد بن محمد (ت 428هـ). مختصر القدوري. تحقيق كامل محمد محمد عويضة. بيروت: دار الكتب العلمية، 1418هـ/1997م — ص 245، 247.
- ابن قدامة، موفق الدين عبد الله بن أحمد (ت 620هـ). المغني. القاهرة: مكتبة القاهرة، 1388هـ/1968م — 6/137، 6/137, 141، 6/137-138.
- الموصلي، مجد الدين عبد الله بن محمود (ت 683هـ). الاختيار لتعليل المختار. القاهرة: مطبعة الحلبي، 1356هـ/1937م — 5/85.
- Compilation of Islamic Law (Presidential Instruction No. 1 of 1991, Indonesia) — art. 185، 209.
- Muslim Family Laws Ordinance, 1961 (VIII of 1961) — s. 4.
- قانون الوصية المصري رقم 71 لسنة 1946 — المادة 76.
- قانون الأحوال الشخصية السوري رقم 59 لسنة 1953 وتعديلاته (حتى 2020) — المادتان 257.
- مدونة الأسرة المغربية (القانون رقم 70.03 لسنة 2004) — المواد 369-372.
ارجاعات فقهی به چاپهای ذکرشده از کتابهای کلاسیک اهل سنت است (جلد/صفحه؛ برای الموطأ شماره روایت در چاپ اعظمی). احادیث از جایی نقل شدهاند که این کتابها آنها را روایت کردهاند. ارجاعات حقوقی به متن قوانین نافذ است.
این مقاله اطلاعات عمومی است و فتوا یا مشاوره حقوقی نیست. پیش از اقدام با عالم متخصص فرائض و وکیل مشورت کنید.


